Historia perfum (część 1): od starożytności do renesansu

Starożytny Egipt: kolebka perfumiarstwa

Perfumy jako łącznik między niebem a ziemią

Historia perfum ma swoje początki w starożytnych świątyniach, gdzie palono aromatyczne proszki, balsamy i szlachetne drewna na cześć bogów. Towarzyszyły modlitwom i licznym rytuałom, aby zapewnić sobie ochronę bóstw.

Jeśli Egipcjanie żywili szczególną miłość do perfumiarstwa, to przede wszystkim dlatego, że widzieli w tym produkcie niezaprzeczalny środek tworzenia więzi między ludźmi a bogami. Opanowali również techniki balsamowania.

Wkrótce perfumy zyskały zastosowanie świeckie: śmiertelnicy, mężczyźni i kobiety, zaczęli korzystać z dobrodziejstw perfum o mocach świętych (oczyszczanie, kosmetyka, terapia, czarowanie, uwodzenie).

Najsłynniejszym perfumem starożytnego Egiptu był Kyphi, stosowany w fumigacjach w kontekstach religijnych, ale też medycznych i higienicznych. Przepis obejmował:

• Żywice terpentynowe
• Wino i miód
• Mirrę
• Szafran
• Cynamon
• Rodzynki…

Przepisy na produkty perfumowane służące rytuałom były starannie strzeżone. Przekazywano je jedynie ustnie i nigdy nie spisywano, aby uniknąć ich ujawnienia. Choć Egipcjanie nie opanowali destylacji, byli mistrzami techniki enfleurage.

Perfumy jako broń uwodzenia

Jednakże, podobnie jak w naszych czasach, perfumy były również narzędziem uwodzenia. Ich moc zapachowa i estetyczna była bardzo ceniona przez społeczeństwo egipskie. Kobiety i mężczyźni nie wahali się malować i używać aromatycznych substancji epoki, aby zamaskować zapachy ciała i okazać pewną elegancję.

Muzeum Luwru posiada wielką galerię poświęconą starożytnemu Egiptowi. Wśród licznych eksponatów fragment malowanego wapienia przedstawia służącą przynoszącą lustro i etui na khol swojej pani.

Kadzidło i mirra stanowiły najczęściej stosowane surowce tamtej epoki. Importowano je bezpośrednio z Somalii i północnej Etiopii. Jednakże inne substancje zapachowe docierały również z Libii, Arabii i Bliskiego Wschodu.

Egipcjanie zaopatrywali się również w olejek sosnowy, szlachetne drewna i przyprawy. Byli już spragnieni odkryć, wyruszając na poszukiwanie różnorodnych materiałów o właściwościach olfaktorycznych, terapeutycznych i leczniczych. Ponadto Egipcjanie doskonale opanowali już sztukę aromaterapii.

Wszystkie stworzone esencje przechowywano w rodzaju ogromnych glinianych dzbanów, podobnych do trzech tysięcy egzemplarzy odkrytych w grobowcu Tutanchamona, których zapach utrzymuje się do dziś… Bez wątpienia Egipcjanie są dziś uznawani za naród, który otworzył drogę wielkim postępom w dziedzinie perfumiarstwa.

Biblia i lud hebrajski

Sakralny sens perfum

Biblia, niezależnie od swego wymiaru religijnego, stanowi cenne świadectwo codziennego życia ówczesnych ludów. Wiemy zatem, że 2000 lat przed Chrystusem Hebrajczycy już stosowali perfumy, a higiena osobista była sprawą priorytetową. Mojżesz definiował w Biblii różne zastosowania kąpieli — zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn.

Biblia informuje nas również, że zwyczajem było skrapianie się perfumami przed każdym posiłkiem. Ponadto wina aromatyzowano, a w salach biesiadnych palono aromaty, by nasycić je delikatnym zapachem. Kapłani byli również swoistymi aptekarzami, perfekcyjnie władającymi sztuką stosowania roślin i aromatów.

Tworzyli zatem mieszanki składników, których receptura była starannie strzeżona — sytuowały się one na pograniczu medycyny, kuchni, perfumiarstwa i magii. Jednak spośród licznych wykorzystywanych składników kadzidło zajmowało miejsce szczególne. Było zarezerwowane wyłącznie do kultu.

Warto zauważyć, że perfumy odgrywały również rolę w obrzędach pogrzebowych. Choć Hebrajczycy nie praktykowali balsamowania jak Egipcjanie, skrapiali zmarłych perfumowaną wodą i nacierali ich ciała aromatycznymi olejkami.

Rośliny używane przez Hebrajczyków

Kilka wersetów Biblii wskazuje na pachnące składniki stosowane przez lud hebrajski. “Pan rzekł do Mojżesza: zaopatrz się w aromaty: żywicę, gumę onyksową, galbanum — aromaty mówię — i czyste kadzidło, jak czyni perfumiarz, bez innych składników niż sól, produkt czysty i święty.”

Mirra, cynamon (drzewo rozprzestrzeniające zapach poprzez korę), aloes i nard były również bardzo popularnymi produktami wśród Hebrajczyków. Warto zauważyć, że nard — rodzaj pachnącej trawy, zwanej również werbeną indyjską — był bardzo kosztownym perfumem.

Ponadto, według Biblii, niektóre zapachy uważano za woń sprawiedliwych, inne odpowiadały ofierze, jeszcze inne służyły bałwochwalstwu, a ostatnie uznawano za perfumy wiedzy.

Do dziś pogłębione badania z zakresu historii religii pozwoliły ustalić, że perfumiarstwo było równie rozwinięte u Hebrajczyków, jak w czasach starożytnego Egiptu.

Starożytna Grecja i sakralny sens roślin

Grecja kontynuuje tradycję i znacząco wzbogaca paletę substancji zapachowych, udoskonalając technikę enfleurage, wprowadzając do niej balsamy, gumy i żywice. Użycie perfum i substancji zapachowych zyskuje znaczenie w codziennym życiu. Higiena i toaleta stają się coraz ważniejsze: kąpiele, uczty.

Jeśli Egipt jest uznawany za matkę perfumiarstwa, to nie zaniedbał przekazania swojej wiedzy Grekom, jak również Kreteńczykom i Fenicjanom. Wiedza ta przekazywana była drogą kontaktów morskich. Odnajdujemy zatem silne podobieństwa w sakralnym sensie perfum stosowanych w starożytnej Grecji z ich zastosowaniem w Egipcie.

Ponadto w epoce kreteńsko-mykeńskiej, około 1500 roku przed Chrystusem, Grecy wierzyli w istnienie istot boskich objawiających się przez aromaty i perfumy. Byli przekonani, że liczne rośliny aromatyczne obecne w naturze mają boskie pochodzenie. Perfumy były nieodzownymi składnikami celebracji kultu.

Ofiary składano podczas każdej ceremonii, a liczne substancje zapachowe, takie jak mirra czy kadzidło, były palone. Podobnie, najważniejsze wydarzenia w życiu ludzi oznaczano obecnością zapachów. Każdemu rytuałowi towarzyszyły fumigacje i namaszczenia perfumowane.

Aromaty odgrywały rolę oczyszczającą, zwłaszcza podczas pogrzebów, sprzyjając nawet przejściu w zaświaty. Dlatego zmarli w epoce starożytnej Grecji byli owijani w perfumowane całuny. Następnie byli paleni lub grzebani z pachnącymi roślinami, takimi jak róża, lilia czy fiołek, uważanymi za symbole życia wiecznego.

Higiena ciała u Greków

Poza sakralnym sensem perfum, Grecy przywiązywali również wielką wagę do higieny ciała i piękna. Stosowali rośliny w formie fumigacji, nacierań lub kąpieli. Publiczne łaźnie, przesiąknięte zapachami kwiatów, były bardzo ważnymi miejscami socjalizacji, odwiedzanymi zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety.

Podobnie na znak gościnności zwyczajem było kąpanie stóp gości w perfumowanych misach i ofiarowywanie im wszelkiego rodzaju pachnących produktów — girland kwiatowych, olejku z lewkonii czy aromatyzowanych win.

Rzym: stolica perfum i nadmiaru

Rzym jest określany jako “stolica perfum”, co pozwala na rozwój handlu roślinami. Rzymianie poszukują właściwości leczniczych w substancjach aromatycznych. Wprowadzają szklane naczynia, które zastępują naczynia gliniane, powszechnie stosowane przez Greków. Opracowują perfumy do pomieszczeń.

Neron używał perfum w nadmiarze, głównie aby maskować wonie swoich orgii.

Choć perfumy nie były zbyt popularne w epoce archaicznego Rzymu, kontakt Rzymian z Etruskami i Fenicjanami pozwolił poszerzyć ich wiedzę perfumeryjną. Perfumy i substancje zapachowe były głównymi produktami przywożonymi przez Rzymian z ich podbojów.

Rzymianienie zaczęli stopniowo doceniać właściwości różnych kompozycji, zwłaszcza mirtu, janowca hiszpańskiego, ladanu i sosny. Tak oto, od Republiki po Imperium, perfumy przeżywały niezwykły rozkwit, niekiedy graniczący z nadmiarem.

Podobnie jak ich sąsiedzi, Rzymianie zaczęli stosować zapachy w najważniejszych rytuałach, takich jak ślub czy pogrzeb.

Zresztą po śmierci Pompejusza spalono równowartość rocznej produkcji kadzidła w Arabii! Podobnie termy zyskały ogromne znaczenie, umożliwiając wszystkim Rzymianom mycie się, w tym najuboższym, i upowszechniając użycie sapo — pieniącej pasty, przodka mydła.

Równocześnie lekarze pisali liczne dzieła o leczniczych właściwościach roślin. Aromaty i rośliny stały się kluczowymi elementami ówczesnej medycyny. Niektóre substancje zapachowe stosowano jako pielęgnację skóry i do masażu sportowców.

Religijne znaczenie perfum stopniowo malało, podczas gdy postęp techniczny w perfumiarstwie i aromaterapii był ogromny. Zresztą niektóre źródła potwierdzają, że Rzymianie stosowali już destylację…

Tak oto epoka starożytnej Grecji i Rzymu jest uważana za kluczowy moment w historii rozkwitu perfumiarstwa. Jednak nie wszyscy wielcy ludzie epoki byli temu bezgranicznie przychylni…

Dla Cycerona: “Brak zapachu to najlepszy zapach!” podczas gdy Pliniusz mówił o perfumach: “Oto ten przedmiot luksusu, ze wszystkich najbardziej zbyteczny.” Mimo to! Jeśli wierzyć dalszym losom substancji zapachowych, należy stwierdzić, że gorliwych wielbicieli perfum było więcej.

Kultura islamska i nauki świata arabskiego

Mahomet powiedział pewnego dnia: “Kobiety, dzieci i perfumy — oto to, co kocham najbardziej na świecie”.

Arabia, ziemia sprzyjająca perfumiarstwu

Uczą się od Greków tajników chemii. Są niekwestionowanymi mistrzami handlu przyprawami i pachnącymi proszkami.

Jeśli perfumy są tak ważnym składnikiem w krajach orientalnych, to przede wszystkim dlatego, że znajdują się one na ziemi sprzyjającej uprawie roślin. Arabia jest ziemią aromatów par excellence.

Zresztą łaciński poeta Propercjusz mówił o “Arabii o tysiącu zapachów”. Podobnie poeci Hafiz i Saadi wspominają w swoich pismach o róży, której zapach miał być najbardziej ceniony w świecie arabskim, obok piżma animalnego.

Ponadto woda różana jest używana do perfumowania pomieszczeń. Często pojawia się też w potrawach — słodyczach, sorbetach czy rahatłukum. Kawę regularnie mieszano z ambrą szarą, a zwyczaj nakazywał, by ścianki pucharów do picia były nasączone wonnymi żywicami.

Ponadto Arabowie posiadali wielką kulturę naukową w epoce średniowiecza. Zioła były szeroko stosowane w celach leczniczych. Choć Arabowie nie wynaleźli destylacji, znacząco udoskonalili tę technikę i rozpowszechnili ją w Europie: alembik jest słowem arabskim.

Sakralny sens perfum u Arabów

Równocześnie perfumy są integralną częścią religii, a Koran wielokrotnie o nich wspomina. Muzułmański raj miał być przesiąknięty licznymi słodkimi zapachami. Kobiety miały być stworzone z “najczystszego piżma”. Podobnie jak w wielu cywilizacjach, obrzędom islamskim towarzyszyły perfumy.

Ponadto mężczyźni byli zachęcani do regularnego odwiedzania łaźni publicznych w celu oczyszczenia, podczas gdy kobiety w haremach poświęcały większość czasu na podkreślanie swojej naturalnej urody. Warto również zauważyć, że do dziś muzułmanie mogą się perfumować w okresie ramadanu, nie naruszając postu.

Hindusi i attar

Mają inne podejście: budują świątynie z drewna sandałowego i dbają o harmonizację perfum (w formie attaru) z różnymi pomieszczeniami świątyń. Attar to perfumy bezalkoholowe, których pierwsze ślady sięgają II wieku p.n.e. w regionie Kannauj w Indiach.

Średniowiecze w Europie: między regresem a odrodzeniem

Pierwsza część średniowiecza naznaczona jest wyraźnym regresem perfumiarstwa. Istotnie, najazdy barbarzyńców spowodowały upadek Imperium Rzymskiego i ograniczyły stosowanie roślin aromatycznych. Jednak ponowne otwarcie rzymskich szlaków handlowych od XII wieku pozwoliło na odkrycie na nowo wielu zapachów.

Co więcej, podróże Marco Polo oraz rozwój handlu korzeniami otworzyły drogę nowym smakom. Wprowadzenie perfum do Europy odbywa się również za pośrednictwem krucjat.

We Francji w 1190 roku przywilej handlu perfumami zostaje przyznany rękawicznikom. Pierwsza kompozycja na bazie alkoholu aromatycznego — słynna “Woda Węgierska” — opracowana głównie na bazie rozmarynu, powstaje w XIV wieku.

Perfumy przeciw czarnej dżumie

Podczas epidemii czarnej dżumy (1347-1352) lekarze zalecali stosowanie perfum zawierających między innymi przyprawy. Podczas kwarantanny ocaleni myli się spirytusem z dodatkiem goździków, soli i proszku z irysu, a następnie wdychali aromatyzowane octy, których jeden przepis zawierał na przykład:

• Goździki
• Kwiat fiołka
• Hiacynt
• Goździk ogrodowy
• Piżmo
• Ambrę szarą

Dla najuboższych zalecano stosowanie bylicy, bardziej przystępnej cenowo…

Profilaktycznie można było wdychać rośliny aromatyczne. Lekarze, chroniąc się, nosili długą czarną szatę otuloną szczelnie z maską w kształcie ptasiej głowy z długim dziobem wypełnionym aromatami. W domach prywatnych palono perfumy w kadzielnicach, by oczyścić powietrze — smród uważano za śmiercionośny.

Pomandery noszone stale przy sobie były również bardzo cenione przez arystokratów i dostojników kościelnych, którzy kilka razy dziennie wdychali zawarte w nich aromaty.

Wśród licznych wód mających zwalczać dżumę, woda z Damaszku — której formuła zawierała dwanaście aromatów oraz piżmo i cywetkę — cieszyła się doskonałą reputacją, podobnie jak teriaka wenecka i z Montpellier. Na ulicach, próbując zatrzymać rozprzestrzenianie się epidemii, rozpalano na skrzyżowaniach wielkie ogniska mające oczyścić atmosferę.

Wenecja w epoce renesansu

W Wenecji w 1555 roku powstaje pierwszy europejski traktat o perfumiarstwie. Włosi stali się mistrzami w obróbce skór — to oni zapoczątkowali modę na perfumowane rękawiczki. Znany jest przepis na “peau d’Espagne”: skórę macerowano w wodzie różanej, następnie dodawano substancje zapachowe, takie jak lawenda, neroli, goździki, sandałowiec. Całość następnie wygniatano z nutami animalnymi.