Jacques Guerlain: Pełna biografia geniusza perfumerii

Jestem pełna podziwu dla twórczości Jacques’a Guerlaina. Noszę L’Heure Bleue od wielu lat i nigdy się nie nudzę. To hołd złożony w podziękowaniu za to arcydzieło, które stworzył w 1912 roku.

Ponieważ właśnie oglądam serial Mr Selfridge, sagę o powstaniu wielkiego domu towarowego Selfridges w Stanach Zjednoczonych, w którym Guerlain jest honorowany (styl podobny do Downton Abbey), zrodziła się we mnie chęć wyróżnienia tego wielkiego perfumiarza — powiem nawet: geniusza.

Jacques Guerlain: Człowiek i dzieło

Jacques Edouard Guerlain (7 października 1874 – 2 maja 1963) był francuskim perfumiarzem, trzecim i najsłynniejszym przedstawicielem rodziny Guerlain. Był jednym z najbardziej płodnych i wpływowych perfumiarzy XX wieku.

Ponad 80 perfum Guerlain pozostaje znanych, ale niektóre szacunki sugerują, że skomponował ich ponad 300. Wśród jego największych dzieł znajdują się “L’Heure Bleue” (1912), “Mitsouko” (1919), “Shalimar” (1925), “Vol de Nuit” (1933) i inne.

Chociaż jego praca przyniosła mu światową sławę, znaczną fortunę i honory, takie jak tytuł Kawalera Legii Honorowej, Jacques Guerlain był osobą dyskretną i nie udzielał wywiadów. W rezultacie niewiele informacji dotarło do nas na temat jego procesu twórczego czy życia prywatnego.

Wiele z jego najważniejszych dzieł jest archiwizowanych w oryginalnej formie w Osmothèque, która stanowi część Szkoły Perfumerii w Wersalu, założonej przez Jean Pierre’a Guerlaina. Są one również prezentowane (50 perfum odtworzonych przez Thierry’ego Wassera i Frédérica Sacone’a) na Polach Elizejskich i udostępnione do odkrycia w atelier Vintage “Il était une fois…”.

Młodość i nauka

Jacques Guerlain, drugie dziecko Gabriela i Clarisse Guerlain, urodził się w 1874 roku w rodzinnej willi w Colombes. Kształcił się w Anglii, zgodnie z rodzinną tradycją, a następnie w Paryżu w École Monge, gdzie studiował historię, angielski, niemiecki, grekę i łacinę.

Jego wuj, perfumiarz Aimé Guerlain, nie miał dzieci, więc od szesnastego roku życia kształcił Jacques’a jako ucznia i następcę. W 1890 roku Jacques stworzył swoje pierwsze perfumy “Ambre”. Następnie odbył szkolenie z chemii organicznej w laboratorium Charles’a Friedela na Uniwersytecie Paryskim, po czym w 1894 roku został oficjalnie zatrudniony w firmie rodzinnej.

Eksperymentował szeroko w dwóch dziedzinach: kosmetyce i perfumerii. Opracował metodę perfumowania atramentu, jednocześnie współpracując z Justinem Dupontem przy publikacji dotyczącej różnych olejków eterycznych.

W tym okresie skomponował swoje pierwsze dzieła, takie jak “Le Jardin de Mon Curé” (1895). Od 1897 roku przez dwa lata Jacques i Pierre dzielili obowiązki zarządcy i głównego perfumiarza, aż Jacques przejął tę rolę w pełni w 1899 roku.

Belle Époque i I wojna światowa

Na Wystawie Światowej w 1900 roku Jacques Guerlain zaprezentował kwiatowo-skórzany “Voilà Pourquoi j’aimais Rosine” w hołdzie Sarah Bernhardt (urodzonej jako Rosine Bernhardt), przyjaciółce rodziny Guerlain.

Perfumy o nazwie “Fleur qui meurt” (1901) były nowym eksperymentem wokół fiołka (tworzonego w perfumerii syntetycznie, gdyż nie można wyekstrahować jego esencji), akordu dość powtarzającego się w twórczości Guerlaina. Wkrótce potem powstał duet “Voilette de Madame” (1904) i “Mouchoir de Monsieur” (1904), stworzony dla zaprzyjaźnionej pary Guerlainów.

Ten ostatni był jedną z nielicznych jego kreacji męskich i w dużej mierze podobny do dzieła jego wuja: “Jicky” (1889), z którym dzielił akord fougère (stworzony przez Houbigant).

W 1905 roku Jacques Guerlain poślubił Andrée Bouffait, protestantkę z Lille, co przyniosło mu ekskomunikę z Kościoła Katolickiego. Ich pierwsze dziecko, Jean-Jacques, urodziło się rok później.

Après l’Ondée (1906)

Jacques Guerlain ukończył “Après l’Ondée” (1906), swój pierwszy wielki sukces komercyjny. Te perfumy, dość melancholijne, są hołdem dla natury po deszczu — wariacja wokół nut heliotropu i fiołka. Był to jeden z pierwszych lub pierwszy zapach zawierający zupełnie nową molekułę — aldehyd anyżowy.

Ten bukiet kwiatowy jest również sublimowany eugenolem (nuta korzenna) i przedawkowaniem nut pudrowych z korzenia irysa. Został uznany za arcydzieło, w tym przez perfumiarza Ernesta Beaux. Après l’ondée to perfumy, które później zainspirowały “L’Heure Bleue”.

Wpływy orientalne i artystyczne

Kadine (tytuł oznaczający żony sułtana osmańskiego), wypuszczony w 1911 roku, był jednym z pierwszych zapachów Guerlaina celebrujących Orient, kilka lat po “Tsao Ko” stworzonym w 1898 roku. Ten temat zainspiruje znaczną część jego twórczości.

Upodobał sobie sztukę orientalną, jak celadony i Blanc de Chine, które kolekcjonował do dekoracji swojego apartamentu w Parc Monceau przy ulicy Murillo 22. Esteta o bardzo eklektycznym guście, Jacques Guerlain był kolekcjonerem fajansów z Nevers i Rouen.

Cenił meble André Charles’a Boulle’a i Bernarda van II Risamburgh (później przekazane Luwrowi), obrazy Francisca Goyi, Édouarda Maneta i Claude’a Moneta (w tym “Srokę”, również przekazaną Luwrowi). Uważał, że obrazy impresjonistów są urocze w pokojach dziecięcych!

L’Heure Bleue (1912) i zapowiedź wojny

Pasja Guerlaina do impresjonizmu i jego wieczornych efektów prawdopodobnie wpłynęła na “L’Heure Bleue” (stworzone w 1912 roku) — metaforę Paryża końca Belle Époque i okresu poprzedzającego I wojnę światową. Wnuk i następca Jacques’a Guerlaina, Jean Paul Guerlain, wyjaśnia to następująco:

“Jacques Guerlain powiedział, że miał przeczucie tego, co miało się wydarzyć w Europie. Nie potrafiłem wyrazić tej emocji słowami, chciałem uchwycić te ostatnie chwile piękna i spokoju przed klęską wojny. Czułem coś tak intensywnego, że mogłem to wyrazić jedynie w perfumach.”

W przededniu wybuchu I wojny światowej Guerlain wypuścił “Le Parfum des Champs-Elysées” (1914), kwiatowo-skórzany zapach na inaugurację butiku przy 68 Avenue des Champs-Elysées. Sprzedawany był we flakonie w kształcie żółwia, który miał być celowym przesłaniem skierowanym do architekta butiku, Charlesa Mèwèsa.

Jacques Guerlain uważał bowiem, że budynek na Polach Elizejskich budowany jest zbyt wolno (cały rok)! Ten sam wspaniały flakon został wznowiony w czarnym krysztale przy ponownym otwarciu Maison des Champs-Elysées w 2015 roku, po pracach przeprowadzonych przez architekta Petera Marino.

Jacques Guerlain został zmobilizowany krótko potem. W tym czasie miał 41 lat i był już ojcem trójki dzieci (będzie miał pięcioro). Służąc na wojnie, doznał rany głowy, która pozostawiła go niewidomym na jedno oko i musiał wrócić do domu.

Nie mógł już prowadzić samochodu, więc zaczęła go wozić żona. Nie mógł też jeździć konno, a zamiłowanie do polowań również go opuściło. Weekendy spędzał z rodziną i psami w posiadłości rodziców w Vallée Coterel, pięknej rezydencji w domenie Les Mesnuls.

W 1916 roku jego matka Clarisse zmarła w wieku 68 lat. Jacques Guerlain wypuścił perfumy w czasie wojny — “Jasmiralda”, drzewny jaśmin nawiązujący do bohaterki Mariusa Petipy “La Esmeralda”.

Dwudziestolecie międzywojenne: Egzotyzm i arcydzieła

“Mitsouko” zostało stworzone w 1919 roku i jest wynikiem kilkuset prób z mchem dębowym (dziś zastąpionym u Guerlaina naturalnym mchem z innego drzewa) i brzoskwiniowym gamma-undekalaktonem, zwanym również C14.

Nazwane na cześć bohaterki Claude’a Farrère’a z powieści “La Bataille” (1909), perfumy wyrażają znaczną fascynację Jacques’a Guerlaina Azją, a szczególnie Japonią.

“Mitsouko”, imponujący chypre, był również uważany za archetyp nowej kobiety powojennej — kobiety wyemancypowanej (która zastąpiła mężczyznę w czasie wojny), w kontraście z jego przedwojennym zapachem “L’Heure Bleue”, zasadniczo łagodnym kwiatowo-ambrowym z aksamitną bazą.

W domu Guerlain mówi się, że “L’Heure Bleue” i “Mitsouko” mają ten sam flakon, jakby otwierając i zamykając nawias między początkiem a końcem wojny. (Sądzę, że w tamtym okresie trudno było opracować nowy design flakonu).

Shalimar (1925)

W 1925 roku Jacques Guerlain zaprezentował swoje wspaniałe opus: “Shalimar” na Międzynarodowej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych i Nowoczesnego Przemysłu, której Pierre Guerlain (brat Jacques’a) był wiceprezesem. Perfumy oddały hołd tytułowym ogrodom mogolskim w północnych Indiach. Był to wynik czterech lat pracy. Miał wówczas pięćdziesiąt lat.

“Shalimar” stało się archetypem “orientalu” w perfumerii i pozostaje bestsellerem domu. Oto słowa uznanego perfumiarza: “Któż nie zna niepokojącego szlaku zapachowego Shalimar?”. Flakon stworzony przez Raymonda Guerlaina we współpracy z projektantem Baccarat, panem Chevalier, otrzymał pierwszą nagrodę na tej międzynarodowej wystawie.

Djedi, Liu, Vol de Nuit

Guerlain kontynuował przesuwanie granic w następnym roku, wypuszczając “Djedi” (1926), nawiązujący do maga z Papirusu Westcar, a następnie “Liu” (1929), imię niewolnicy z opery Pucciniego “Turandot”, odzwierciedlający podziw Guerlaina dla tego kompozytora. Był to jego pierwszy kwiatowy aldehyd, który — jak mówi się u Guerlaina — narodził się z rywalizacji z Ernestem Beaux, twórcą N° 5 Chanel.

W 1932 roku Guerlain został członkiem komitetu audytu Banku Francji i pozostał członkiem tej instytucji oraz doradcą przez kolejne dwadzieścia lat.

W 1933 roku Guerlain stworzył “Vol de Nuit”, dość mroczne dzieło. Perfumy wzięły swoją nazwę od powieści “Nocny lot” (1931) Antoine’a de Saint-Exupéry’ego (osobistego przyjaciela Guerlaina), opartej na doświadczeniach autora w świecie poczty lotniczej.

W tym samym roku ojciec Jacques’a Guerlaina, Gabriel, z którym długo pracował, zmarł w wieku 92 lat w Les Mesnuls. Guerlain odziedziczył wówczas wiejski dom ojca i jego stadninę: Haras de la Reboursière et de Montaigu.

W kolejnych latach pojawiły się “Sous le Vent” (1934), nawiązujący do Wysp Zawietrznych i stworzony dla Joséphine Baker (perfumy na miarę), a następnie “Coque d’Or” (1937), zainspirowany Diaghilewem i baletem opartym na dziele Rimskiego-Korsakowa “Złoty kogucik” dla Baletów Rosyjskich.

II wojna światowa i ostatnie lata

W chwili wybuchu II wojny światowej najmłodszy syn Jacques’a Guerlaina, Pierre, mający wówczas 21 lat, został zmobilizowany i śmiertelnie ranny w Baron nad rzeką Oise. Guerlain był głęboko wstrząśnięty i na dwa lata zaprzestał tworzenia, porzucając również swoją stadninę w Normandii. Uprawiał wówczas owoce i warzywa, które wysyłał robotnikom z fabryki.

W 1942 roku Guerlain powrócił do twórczości, tworząc perfumy “Kriss”, których nazwa pochodzi od indonezyjskiego sztyletu. Fabryka spółki w Bécon-les-Bruyères została zniszczona przez bombardowania w następnym roku.

Następnie, gdy wojna dobiegała końca, Guerlain popadł w głęboką depresję. Wznowił “Kriss” w 1945 roku pod zmienioną nazwą “Dawamesk”, od nazwy preparatu z haszyszu.

Kontynuował pracę przez osiemnaście ostatnich lat życia, choć stopniowo zwalniał tempo tworzenia. Powoli wycofywał się do swojej posiadłości w Les Mesnuls, poświęcając czas rabatom kwiatowym, sadom i japońskiemu ogrodowi.

Jego ostatnie kreacje obejmują “Fleur de Feu” (1948), świeży i aldehyd, oraz cztery lata później “Atuana” (wariant pisowni Atuona), wyspę na Pacyfiku będącą ostatnim miejscem spoczynku malarza Paula Gauguina.

“Ode” (1955), łabędzi śpiew Guerlaina stworzony wspólnie z wnukiem i następcą Jean Paulem Guerlainem, to klasyczny kwiatowy hołd dla jego ogrodów.

Guerlain pracował w dwóch laboratoriach i fabrykach: pierwsza była w Bécon-les-Bruyères, zniszczona przez wojnę w 1943 roku, a druga w Courbevoie, zbudowana w 1947 roku. Nasza fabryka perfum znajduje się obecnie w pobliżu Les Mesnuls, w Orphin. Niedawno otwarto też fabrykę kosmetyków pod Chartres, nazwaną La Ruche.

W 1956 roku Jacques Guerlain niechętnie zgodził się na fotografowanie w swoim laboratorium i domu na wsi przez Willy’ego Ronisa dla specjalnego wydania magazynu Air France. Te fotografie, wykonane pod koniec kariery Jacques’a Guerlaina, oferują rzadki wgląd w jego życie zawodowe i prywatne.

Pracując z wnukiem nad “Chant d’Arômes”, wydanym w 1962 roku, Jacques Guerlain uznał się za niezdolnego do tworzenia i powiedział wnukowi: “Niestety nie potrafię już tworzyć niczego innego niż perfumy dla starszych pań.”

Jacques Guerlain zmarł w Paryżu 2 maja 1963 roku w wieku 88 lat. Choć nie był praktykującym katolikiem, jego pogrzeb odbył się w kościele Saint-Philippe-du-Roule dwa dni później. Został pochowany obok syna Pierre’a i ojca na cmentarzu Passy.

Wpływy i dziedzictwo

Bacznie obserwował kreacje François Coty’ego. “L’Origan” (1905) często wymieniany jest jako baza Guerlaina dla “L’Heure Bleue” (1912). Nie zapominajmy jednak, że w 1906 roku stworzył “Après l’ondée” — preludium tej ody do natury.

“Chypre” Coty’ego (1917), wzorzec dla “Mitsouko” (1919). Nie zapominajmy jednak, że Guerlain wypuścił znacznie wcześniej, w 1909 roku, “Le Chypre de Paris”, nie wspominając o “L’Eau de Chypre”. We wcześniejszym wpisie o vintage’ach można zobaczyć, że Chypre de Paris Guerlaina posiadał już akord zwany “chypre” z bergamotką, różą i mchami.

Prawda, nie zawiera on — o ile wiem — ciste labdanum, ale za to kalamus. Sądzę, że Chypre Coty’ego był sukcesem komercyjnym i posiadał bardziej dopracowany akord chypre.

“Émeraude” Coty’ego (1921) jako inspiracja dla Shalimar (1925). Nie zapominajmy jednak o stworzeniu akordu orientalnego w Jicky w 1889 roku i “Sillage” w 1907 roku, który już zawierał wszystkie jego zapowiedzi. Odpowiedź nie jest więc oczywista! Will nie podziela w pełni mojej opinii, ale można zobaczyć na Wikipedii jego oryginalną angielską wersję.

Ernest Beaux powiedział o Shalimar: “Z toną waniliny, którą Jacques Guerlain użył, my ledwo moglibyśmy zrobić sorbet. Guerlain natomiast stworzył cud!”. Guerlain podziwiał Paula Parqueta, którego wpływ w tamtej epoce jest niezaprzeczalny.

Guerlinade i ulubione surowce

Opisany jako “wirtualny szef cukierni” przez krytyka Lucę Turina, J. Guerlain opracował bogatą paletę słodkich i kremowych nut, które połączył z paletą swojego wuja i poprzednika, Aimé Guerlaina, opartą na nutach ambrowych. Te nuty stanowią styl, sygnaturę zwaną “Guerlinade”.

Jacques Guerlain był również pionierem w stosowaniu nut zielonych, jak galbanum, co uznawano za bardzo śmiałe na tamte czasy. Znajdziemy je w Vol de Nuit i Sous le Vent.

Można je uznać za prekursorów perfum takich jak Miss Dior, stworzone przez Paula Vachera w 1947 roku. Niektórzy perfumiarze uważają też, że istnieje korespondencja między Sous le Vent a Eau Sauvage Diora.

Niektóre surowce są wszechobecne w twórczości Guerlaina: cytrusy najwyższej jakości (bergamotka, cytryna, słodka mandarynka i gorzka pomarańcza), kumaryna, absoluty kwiatowe (kasja, jaśmin, róża, kwiat pomarańczy), nuty zielone (galbanum), fiołkowe (jonony) i najpiękniejsze jakości irysa, wanilii i ylang-ylang.

Miał upodobanie do nut aromatyczno-korzennych (kardamon, cynamon, goździki korzenne, gałka muszkatołowa) i pewnych ziół prowansalskich (absynt, arcydzięgiel, bazylia, wawrzyn, kminek, kolendra, estragon). Był specjalistą od żywic aromatycznych (benzoes, labdanum).

Istotnie, stosował opoponaks w większości swoich formuł, czasem w ilościach śladowych — niepostrzeżalnych samych w sobie, ale niezbędnych dla ogólnej tekstury zapachu. Jego nuty bazowe składały się często z dużych dawek sztucznych piżm (piżmo ketonowe, piżmo ambrettowe, piżmo ksylenowe), których obficie używał, oraz ambry szarej.

Podobnie jak François Coty i Ernest Daltroff, Guerlain często włączał bazy produkowane przez M. Naef i Fabriques de Laire, w szczególności Mousse de Saxe tego ostatniego, aby stworzyć charakterystyczny akord skórzany. Był też przyjacielem Louisa Amica i Justina Duponta z Roure-Bertrand, z którymi podpisał umowę na wyłączność na pewne nowo wykorzystywane molekuły, jak etylowanilina stosowana w Shalimar.

Technika J. Guerlaina polegała na umiejętnym równoważeniu molekuł syntetycznych i nut naturalnych, co uważa się za wzorcowe. Jako niezależny perfumiarz, J. Guerlain cieszył się pełną wolnością twórczą.

“Jacques Guerlain pracował jak portrecista przy sztalugach”, napisał Jean-Paul Guerlain, “a gdy kreacja była ukończona, wybierał flakon — jak malarz wybierałby ramę — i proponował nowy zapach do sprzedaży w butiku bez zwłoki.” Często schodził do butiku, by zapytać o opinię lojalnych klientek.

Jego proces twórczy znacznie się różnił w zależności od pracy. Niektóre z jego formuł są stosunkowo krótkie, w tym formuła “Mitsouko” (1919). Inne są bardziej rozbudowane, czasem włączając wcześniejsze perfumy (tzw. formuły “à tiroir” — szufladkowe); “Cuir de Russie” (1935) zawiera wśród swoich składników “Le Chypre de Paris” (1909) i “Mitsouko”.

Wierną muzą Guerlaina — jak mówią — była jego żona Andrée, pieszczotliwie nazywana Lili, dla której stworzył między innymi “Cachet Jaune”.

“Proszę pamiętać o jednym”, mówi Jean-Paul Guerlain, jego wnuk: “Perfumy tworzy się zawsze dla kobiety, z którą się żyje i którą się kocha.” Guerlain mało mówił o swojej pracy i procesie twórczym. Był dość małomówny. J. Guerlain, pytany o proces tworzenia zapachu, odpowiadał po prostu: “Perfumeria? To kwestia cierpliwości i czasu.”

Trwałe dziedzictwo

W przeciwieństwie do François Coty’ego, Ernesta Daltroffa czy Paula Parqueta — samoukow-perfumiarzy, którzy zrewolucjonizowali perfumerię na początku XX wieku — Jacques Guerlain wyróżniał się wnikliwym rozeznaniem i ostrożnym tradycjonalizmem, bez wątpienia ukształtowanym ciężarem rodzinnego dziedzictwa.

Marcel Billot, prezes-założyciel Société française de parfumeurs, trafnie opisał J. Guerlaina jako: “Geniusz, który potrafił żyć w swoich czasach, pozostając wierny tradycji.”