Geschiedenis van het Parfum (Deel 1): Van de Oudheid tot de Renaissance

Het woord parfum komt van het Latijnse “Per fumum”, wat letterlijk “door de rook” betekent.

Het Oude Egypte: Bakermat van de Parfumerie

Het parfum als verbinding tussen hemel en aarde

De geschiedenis van het parfum vindt zijn oorsprong in de antieke tempels waar aromatische poeders, balsems en kostbare houtsoorten werden verbrand om de goden te eren. Het begeleidde de gebeden en talrijke rituelen om zich van de bescherming van de goden te verzekeren.

Als de Egyptenaren een heel bijzondere liefde koesterden voor de parfumerie, was dat allereerst omdat ze in dit product een onbetwistbaar middel zagen om een band te creëren tussen de mensen en de goden. Ze beheersten ook de technieken van het balsemen. Al snel kreeg het parfum een profaan gebruik: stervelingen, mannen en vrouwen, maakten gebruik van de weldaden van parfums, met heilige deugden (reiniging, cosmetica, therapeutisch, betovering, verleiding).

Het bekendste parfum van het oude Egypte was Kyphi, gebruikt als rookwerk in religieuze, maar ook medische en hygiënische contexten. Het recept bevatte: terpentijnharsen, wijn en honing, mirre, saffraan, kaneel, rozijnen…

De recepten van de geparfumeerde producten die voor rituelen dienden, werden zorgvuldig bewaard. Ze werden uitsluitend mondeling overgedragen en nooit opgeschreven om openbaarmaking te voorkomen. Hoewel ze de destillatie niet beheersten, waren ze wel experts in de techniek van de enfleurage.

Het gebruik van parfum als verleidingswapen

Desalniettemin, net als in onze tijd, werd het parfum ook gebruikt als verleidingsinstrument. De geurkracht en esthetische waarde ervan werden zeer gewaardeerd door de Egyptische bevolking. Zo aarzelden vrouwen en mannen niet zich op te maken en de geparfumeerde stoffen van die tijd te gebruiken om hun lichaamsgeur te maskeren en een zekere elegantie uit te stralen.

Het Louvre heeft een grote galerij gewijd aan het Oude Egypte. Onder de talrijke tentoongestelde stukken beeldt een beschilderd kalksteenfragment een dienares af die een spiegel en een kohl-etui naar haar meesteres brengt.

Wierook en mirre vormden de meest gebruikte stoffen van die tijd. Deze werden rechtstreeks geïmporteerd uit Somalië en het noorden van Ethiopië. Maar ook andere geurige stoffen kwamen uit Libië, Arabië en het Nabije Oosten. De Egyptenaren voorzagen zich ook van dennenolie, kostbare houtsoorten en specerijen. Ze waren al begerig naar ontdekkingen en gingen op zoek naar gevarieerde materialen met zowel olfactorische, therapeutische als medicinale eigenschappen.

Bovendien beheersten de Egyptenaren al perfect de kunst van de aromatherapie. Alle gecreëerde essenties werden bewaard in enorme aarden kruiken, vergelijkbaar met de drieduizend exemplaren die zijn ontdekt in het graf van Toetanchamon en waarvan de geur tot op de dag van vandaag voortleeft… De Egyptenaren worden onbetwistbaar beschouwd als het volk dat de weg heeft gebaand voor grote vooruitgangen in de parfumerie.

De Bijbel en het Hebreeuwse Volk

De heilige betekenis van het parfum

De Bijbel vormt, naast zijn religieuze karakter, een kostbaar getuigenis van het dagelijks leven van de volkeren uit die tijd. Zo weten we dat de Hebreeërs 2000 jaar voor Christus al parfums gebruikten en dat de lichaamshygiëne van het grootste belang was. Mozes definieerde in de Bijbel de verschillende gebruiken van de baden, zowel voor vrouwen als voor mannen. De Bijbel leert ons ook dat het de gewoonte was zich met parfum te besprenkelen vóór elke maaltijd. Bovendien werden de wijnen gearomatiseerd en werden geurstoffen verbrand om de feestzalen van een delicate geur te voorzien.

De priesters waren ook een soort apothekers die het gebruik van planten en aroma’s perfect beheersten. Ze creëerden mengsels van ingrediënten waarvan het recept zorgvuldig werd bewaard, en bevonden zich op de grens tussen de geneeskunde, de keuken, de parfumerie en de magie. Van de talrijke gebruikte ingrediënten stak wierook er echter bovenuit. Het was uitsluitend voorbehouden aan de eredienst. Het parfum speelde ook een rol in de begrafenisrituelen. Hoewel de Hebreeërs niet aan balsemen deden zoals de Egyptenaren, besprenkelden ze de overledenen met geparfumeerd water en smeerden ze hun lichaam in met aromatische oliën.

De planten gebruikt door de Hebreeërs

Verschillende Bijbelverzen benadrukken de geurige ingrediënten die door het Hebreeuwse volk werden gebruikt. “De Heer zei tot Mozes: Verschaf u specerijen: hars, gom, galbanum, specerijen zeg ik, en zuivere wierook, bereid als een parfumeur, zonder andere ingrediënten dan zout, een zuiver en heilig product.”

Mirre, cinnamone (een boom die zijn geur verspreidt via zijn bast), aloë en nardus waren eveneens zeer populaire producten bij de Hebreeërs. De nardus, een soort klein geurig gras, ook wel Indische verbena genoemd, bleek een zeer kostbaar parfum te zijn. Volgens de Bijbel worden sommige geuren beschouwd als de geur van de rechtvaardigen, andere komen overeen met een offer, weer andere dienen om te aanbidden, terwijl de laatste beschouwd worden als het parfum van de kennis.

Het Oude Griekenland en de Heilige Betekenis van Planten

Griekenland zet de traditie voort en verrijkt het palet van geparfumeerde stoffen aanzienlijk door de techniek van de enfleurage te verbeteren, met name door de introductie van balsems, gomharten en harsen. Het gebruik van parfum en geurige stoffen krijgt belang in het dagelijks leven. Hygiëne en toiletteren worden steeds belangrijker: baden, banketten.

Als Egypte wordt beschouwd als de moeder van de parfumerie, vergat het niet zijn kennis door te geven aan het Griekse volk, evenals aan de Kretenzers en de Feniciërs. Deze kennis werd overgedragen via hun maritieme betrekkingen. We vinden sterke gelijkenissen in de heilige betekenis van het parfum in het Oude Griekenland met het gebruik ervan in Egypte.

In de Creto-Myceense periode, rond 1500 voor Christus, geloofden de Grieken in het bestaan van goddelijke wezens die werden geopenbaard door geurstoffen en parfum. Ze waren ervan overtuigd dat de talrijke aromatische planten in de natuur van goddelijke oorsprong waren. Parfums bleken essentiële ingrediënten bij de viering van de eredienst. Bij elke ceremonie werden offers gebracht en talrijke geurige stoffen zoals mirre of wierook werden verbrand.

De belangrijkste gebeurtenissen in het leven van de mensen werden gemarkeerd door de aanwezigheid van geuren. Elk ritueel ging gepaard met rookwerk en geparfumeerde zalfingen. De geurstoffen speelden een zuiverende rol, met name bij begrafenissen, en bevorderden zelfs de overgang naar het hiernamaals. Daarom werden de overledenen in de tijd van het Oude Griekenland gewikkeld in geparfumeerde lijkwaden, vervolgens verbrand of begraven met geurige planten zoals de roos, de lelie of de viool, beschouwd als symbolen van het eeuwige leven.

De lichaamshygiëne bij de Grieken

Naast de heilige betekenis van het parfum waren de Grieken ook zeer gehecht aan lichaamshygiëne en de schoonheid van het wezen. Zo gebruikten ze planten in de vorm van rookwerk, wrijvingen of baden. De openbare baden, doordrenkt van bloemgeuren, waren zeer belangrijke plaatsen van socialisatie, bezocht door zowel mannen als vrouwen. Het was ook de gewoonte om de voeten van gasten te wassen in geparfumeerde bassins en hun allerlei geurige producten aan te bieden, zoals bloemenslingers, vierolie of gearomatiseerde wijnen.

Rome: Hoofdstad van het Parfum en de Overdaad

Rome wordt aangeduid als “hoofdstad van het parfum”, wat de handel in planten doet toenemen. De Romeinen zoeken de medicinale deugden in aromatische stoffen. Ze introduceren glazen recipiënten die de aarden recipiënten vervangen, die ruimschoots door de Grieken werden gebruikt. Ze ontwikkelen sfeerparfums. Nero gebruikte het parfum buitensporig, met name om de geuren van zijn orgieën te maskeren.

Als het parfum nauwelijks werd gebruikt in de tijd van het archaïsche Rome, maakte het contact van het Romeinse volk met de Etrusken en de Feniciërs het mogelijk hun kennis over parfumerie te vergroten. Parfum en geurige stoffen waren belangrijke producten die door de Romeinen werden meegebracht van hun veroveringen. Ze begonnen geleidelijk de eigenschappen van diverse geuren te waarderen, met name die van mirte, Spaanse brem, labdanum en den.

Van de Republiek tot het Keizerrijk kenden de parfums een formidabele opkomst, soms tot in het excessieve. Net als hun buren begonnen de Romeinen geuren te gebruiken voor hun belangrijkste rituelen, zoals het huwelijk of de begrafenis. Bij het overlijden van Pompejus werd het equivalent van een jaar wierookproductie in Arabië verbrand! De thermen namen een aanzienlijke omvang aan, waardoor alle Romeinen, ook de armsten, zich konden wassen, en het gebruik van de sapo verspreidde — een schuimende pasta, voorloper van de zeep.

Tegelijkertijd schreven artsen talrijke werken over de genezende deugden van bepaalde planten. Zo werden geurstoffen en planten kernelementen van de geneeskunde van die tijd. Bepaalde geurproducten werden gebruikt als huidverzorging en dienden voor de massage van atleten. De religieuze waarde van het parfum nam geleidelijk af, terwijl de technische vooruitgang op het gebied van parfumerie en aromatherapie aanzienlijk was. Sommige werken getuigen zelfs dat de Romeinen al de destillatie gebruikten…

Het tijdperk van het Oude Griekenland en Rome wordt beschouwd als een hoogtepunt in de geschiedenis van de uitstraling van de parfumerie. Toch waren niet alle illustere figuren van die tijd er volledig voor te vinden… Voor Cicero: “Geen geur, goede geur!” terwijl Plinius over parfum zei: “Dat is nu zo’n luxeproduct, en van alle het meest overbodig.”

De Islamitische Cultuur en de Wetenschappen van de Arabische Wereld

Mohammed zei eens: “Vrouwen, kinderen en parfums zijn wat ik het meest liefheb in de wereld.”

Arabië, een Gunstige Grond voor de Parfumerie

Zij leren van de Grieken de geheimen van de chemie. Het zijn de onbetwiste meesters van de handel in specerijen en geurige poeders. Als parfum een zeer belangrijk ingrediënt is in de Oosterse landen, is dat allereerst omdat het zich op een gunstige grond voor de plantenteelt bevindt. Arabië is het land van de geurstoffen bij uitstek. De Latijnse dichter Propertius sprak van “Arabië met duizend parfums”.

De dichters Hafiz en Saadi noemen in hun geschriften de roos, waarvan de geur de meest gewaardeerde zou zijn in de Arabische wereld, samen met die van dierlijk muskus. Rooswater wordt gebruikt om de kamers van de huizen te parfumeren. Het komt ook vaak voor in bepaalde gerechten zoals snoepgoed, sorbets of Turkse lekkernijen. De koffie wordt er regelmatig gemengd met ambergris en het was de gewoonte om de wanden van de drinkbekers te doordrenken met geurige harsen.

De Arabieren bezaten ook een grote wetenschappelijke cultuur in de tijd van de Middeleeuwen. Kruiden werden veelvuldig gebruikt voor medicinale doeleinden. Hoewel de Arabieren niet aan de oorsprong staan van de creatie van de destillatie, hebben ze deze techniek aanzienlijk verbeterd en verspreid in Europa: alambiek is een Arabisch woord.

De Heilige Betekenis van het Parfum voor de Arabieren

Parfum maakt integraal deel uit van de religie en de Koran spreekt er vele malen over. Zo zou het islamitische paradijs doordrenkt zijn van talrijke zoete geuren. De vrouwen zouden gemaakt zijn van “het zuiverste muskus”. De islamitische riten gingen gepaard met parfum. De mannen werden uitgenodigd regelmatig naar de openbare baden te gaan om zich te zuiveren, terwijl de vrouwen in de harems het grootste deel van hun tijd besteedden aan het benadrukken van hun natuurlijke schoonheid. Tot op heden is het moslims toegestaan zich te parfumeren tijdens de ramadan, zonder het vasten ongeldig te maken.

De Hindoes en de Attar

Zij bezitten een andere benadering: ze bouwen tempels van sandelhout en zorgen ervoor hun parfums (in de vorm van attar) te harmoniseren met de verschillende ruimtes van de tempels. De attar is een alcoholvrij parfum, waarvan de eerste sporen teruggaan tot de 2e eeuw v.Chr. in de regio Kannauj in India.

De Middeleeuwen in Europa: Tussen Achteruitgang en Vernieuwing

Het eerste deel van de Middeleeuwen wordt gekenmerkt door een duidelijke achteruitgang van de parfumerie. De barbaarse invasies leidden tot de val van het Romeinse Rijk en beperkten het gebruik van aromatische planten. De heropening van de Romeinse handelsroutes vanaf de 12e eeuw maakte het echter mogelijk om talrijke geuren te herontdekken. Bovendien openden de reizen van Marco Polo en de ontwikkeling van de specerijenhandel de weg naar nieuwe smaken. De introductie van parfums in Europa vond ook plaats via de Kruistochten. In Frankrijk, in 1190, wordt het privilege van de parfumhandel toegekend aan de handschoenmakers. De eerste alcoholische aromatische compositie, het beroemde “Eau de Hongrie”, vervaardigd met name op basis van rozemarijn, ziet het licht in de 14e eeuw.

Het parfum tegen de Zwarte Pest

Tijdens de epidemie van de Zwarte Pest (1347-1352) bevalen de artsen het gebruik van parfums die met name specerijen bevatten. Tijdens de quarantaine wasten de overlevenden zich met brandewijn waaraan kruidnagel, zout en irrispoeder waren toegevoegd, vervolgens inhaleerden ze aromatische azijnen waarvan een recept bijvoorbeeld bevatte:

• Kruidnagel
• Viooltjesbloem
• Hyacint
• Anjelier
• Muskus
• Ambergris

Voor de armsten werd het gebruik van alsem aanbevolen, dat betaalbaarder was…

Ter preventie kon men aromatische planten inhaleren. De artsen droegen ter bescherming een lange, zeer omhullende zwarte mantel met een masker in de vorm van een vogelkop met een lange snavel gevuld met geurstoffen. Bij de particulieren werden parfums verbrand in geurkommen om de lucht te zuiveren; stank werd als dodelijk beschouwd. De pomanders die permanent bij zich gedragen werden, waren ook zeer gewild bij aristocraten en hoge kerkelijke waardigheidsbekleders, die meerdere malen per dag de geurstoffen inhaleerden die ze bevatten.

Onder de talrijke waters die verondersteld werden de pest te bestrijden, genoot het water van Damascus, waarvan de formule twaalf geurstoffen bevatte evenals muskus en civet, een uitstekende reputatie, evenals de theriak van Venetië en van Montpellier. In de straten, om de voortgang van de epidemie te proberen te stoppen, werden op het midden van kruispunten grote vuren aangestoken die de atmosfeer moesten zuiveren.

Venetië onder de Renaissance

In Venetië, in 1555, verschijnt het eerste Europese traktaat over de parfumerie. De Italianen zijn meesters in de kunst van het leerbewerken; zij zijn het die de mode van geparfumeerde handschoenen initiëren. Men kent het recept van het “Spaans leer”: het leer macereert in rozenwater, vervolgens voegt men geurige stoffen toe zoals lavendel, neroli, kruidnagel, sandelhout. Het geheel wordt vervolgens gekneed met dierlijke noten.