Parfum tegen de Pest: Geschiedenis, Aromatherapie en Hygiëne

De pest en slechte geuren

De pest verscheen als archetyp van de grote plagen die de mensheid hebben getroffen. De pest heeft in onze taal het woord “besmette” achtergelaten. Bovendien verschijnt deze term in de 16e eeuw en verwijst naar de dood, terwijl het tegenwoordig simpelweg naar slechte geuren verwijst.

Pestlijders roken natuurlijk slecht. Slechte geuren werden ervan beschuldigd vele dodelijke ziekten, zoals de pest, te veroorzaken. Er moest een remedie voor dit kwaad worden gevonden, dit is het moment waarop aromatherapie zich ontwikkelde.

Hippocrates (Griekse arts), beschouwd als de “vader van de geneeskunde”, raadde aan om parfums op brandstapels te verbranden om de lucht te zuiveren.

De pest in Frankrijk: het einde van baden

De grote zwarte dood begon aan de Kaspische Zee in 1346 en bereikte Frankrijk in 1348. Geschat wordt dat de zwarte dood tussen 30 en 50% van de Europese bevolking in vijf jaar doodde, wat ongeveer vijfentwintig miljoen slachtoffers opleverde. Deze epidemie had rampzalige gevolgen voor de Europese beschaving.

Zeker is dat na deze eerste golf de ziekte vervolgens regelmatig opnieuw verscheen in de verschillende getroffen landen, met name tussen 1353 en 1355 in Frankrijk, en tussen 1360 en 1369 in Engeland.

Men zei dat de zwarte dood afkomstig was van walgelijke dampen die uit de grond opkwamen. De besmette lucht drong het organisme binnen en bedierf de organen.

Franse artsen noemen baden als besmettingsfactoren en in het bijzonder warme baden die de poriën van de huid openen waar slechte geuren binnen kunnen dringen. Zij besloten vervolgens dat het beter was om baden te stoppen. Maar de waarschuwingen van artsen volgden niet onmiddellijk en de 27 stoven die in Parijs bestonden sloten slechts in de 16e eeuw.

De kracht van aromatherapie

Men begon vervolgens de pest met aromatherapie te bestrijden. De kennis werd door monniken gehouden omdat zij tuinen met aromatische planten in hun kloosters bezaten. De monniken schreven ook werken over aromatherapie.

Bepaalde essences staan bekend om hun voordelen, zoals lelie die verkoudheid geneest, of ook cypergras (een soort papyrus), hazelnoot, gember, iris enz.

De beroemde geneesmiddelen

Twee producten kenden in die tijd een enorm succes:

• Eau de la Reine de Hongrie (1370): het markeerde een belangrijk moment in de parfumerie omdat het gemaakt was met destillatieproducten, de basis van dit parfum was alcohol. Het hele lichaam werd met dit water ingwreven, maar het werd ook gedronken om de pest af te houden. Dit water zou ervoor gezorgd hebben om gezondheid, schoonheid en jeugd terug te krijgen.
• Eau des Carmes (1379): Melisse, anijs, marjolein, thym, salie, jeneverbessenbes, kardemom, kaneel. Dit water was in de 17e eeuw gereconstrueerd en bestaat nog steeds in de apotheek. Het werd gebruikt door Karels V die ziek was en aan longtuberculose leed.

De Dominicanen van Florence (1221)

In 1221 vestigden de eerste Dominicanen zich in Florence. Op de ruïnes van een kleine kerk, Santa Maria alle Vigne, bouwden zij een kloostercomplex en een basiliek die de naam Santa Maria Novella kreeg. Al snel groeide deze gemeenschap en zoals de regel voorschrijft, werd een apotheek voor de monniken van het klooster opgericht.

Het werd geleid door een broeder-apotheker die nog steeds Speziale werd genoemd.

Al snel bij Santa Maria Novella was de apotheek niet tevreden met alleen interne activiteiten. Het was in 1348 toen de pest Europa teisterde dat de broeder-apothekers hun kennis in dienst stelden van de bevolking van Florence. De ontwikkeling van rozenwatser en potpourri dateert van deze periode.

De Theriak en het Vinaigre des 4 Voleurs

La Thériac was een formule die tegen slechte geuren van de pest streed. Het bevatte 120 aromatische ingrediënten en ook vipervlees.

Een ander product dat zijn hoogtepunt in de 18e eeuw kende is het aromatische vinaigre des 4 voleurs dat rozemarijn, alsem, munt en kamfer bevat. Rue (Ruta graveolens) is een kleine struik uit de familie Rutaceae, gekweekt voor de bladeren die om hun aromatische en medicinale kwaliteiten bekend staan.

Men zei dat dit vinaigre vier dieven, na het gedronken en erover gesmeerd te hebben, in staat stelde het huis van pestlijders binnen te dringen om te stelen. Toch zit er een moraal in het verhaal: zij werden toch gearresteerd.

In de 14e eeuw: Tuinen en Reukappels

Vanaf de tweede helft van de 14e eeuw zouden princes ook hun eigen medicinale tuinen hebben omdat zij zich ook tegen de pest wilden beschermen. In 1348 werd het therapeutische aspect van parfum benadrukt. Men wilde aan de dood door parfum ontsnappen en parfum was een van de zeldzame middelen om de pest te bestrijden.

In 1365 liet Karels V medicinale planten planten. In zijn tuin had hij veel planten maar vooral salie (afkomstig van het Latijnse salvare “redden”), lavendel van hysop, roos, iris, viooltje.

De reukappels verschenen in de Middeleeuwen om de pest te bestrijden, je hoefde het alleen maar naar je neus te brengen om het in te ademen. Sommige van deze objecten waren van goud ingelegd met edelstenen en markeerden daarom de sociale status van degene die het bezat.

In het binnenste van dit object was een mengsel van aromatische planten en dierlijke noten. Musk, amber, castoreum en civet verschenen in de Middeleeuwen.

Er waren ook ringen die aromatische preparaten konden bevatten. De Pomanders bestonden uit meerdere gescheiden compartimenten die verschillende producten bevatten, zoals civet, amber en castoreum.

In de 16e eeuw: Sluiting van de stoven en Cyprische vogeltjes

In 1520, in het tijdperk van de Renaissance, bleef de pest verschijnen maar minder ernstig dan tijdens de Middeleeuwen. In de 16e eeuw probeerden de autoriteiten de verspreiding van de pest in te perken en vroegen ambachtslieden die werkten om buiten de steden te werken, want het feit dat ze zweetten en dus niet erg goed roken, kon anderen hinderen!

Hetzelfde geldt voor prostituees, het woord pute komt van putare wat stinken betekent en dus de pest kan veroorzaken.

Het was in deze periode dat de stoven eindelijk werden gesloten, natuurlijk vanwege de pest, maar ook omdat deze stoven centra van weldadige werden. De laatste stoof werd in 1566 in Dijon verwoest. Water verdween uit toiletten, vooral in Frankrijk. Lodewijk XIV waste zich niet met water omdat het de reputatie had gevaarlijk te zijn.

Hij gebruikte toiletvinaigres. De Duitsers en Oostenrijkers werden minder beïnvloed door de sluiting van de stoven. Het was met Maria Antoinetta (Oostenrijkse) dat water opnieuw zou verschijnen.

De beschermende preparaten

Benzoë uit Siam en Sumatra enters in de samenstelling van bepaalde geuren. Deze producten die aan verschillende preparaten werden toegevoegd, maakten het mogelijk de pest te bestrijden.

In 1521 verschenen de Cyprische vogeltjes, geparfumeerde vogels in kooien die werden verbrand om de pest te bestrijden. Voorbereiding om deze Cyprische vogeltjes te parfumeren: Eikenmosterd, cipres, iris, storax, amandel.

Men zei dat François Coty de uitvinder van de Cyprische structuur was, terwijl Guerlain veel Cyprische parfums maakte voordat Coty. Bovendien was eikenmosterd al veel eerder gebruikt om deze vogeltjes te parfumeren.

Een voorbereiding die zeer in de mode was tijdens de Renaissance was L’eau d’ange die uit benzoë, storax, kruidnagel, kaneel, calamus en citroen bestond. L’eau de Cordoue was een voorbereiding aanbevolen om tegen epidemieën te bestrijden. Het was een mengsel van eau d’ange en rozenwater.

Het distillatieproces vordert tijdens de Renaissance, koperen alambiken worden vervangen door glazen alambiken. Het beroemde recept van André de Fournier bestaat uit benzoë, roos, storax, kruidnagel, aloë, musk en kamfer.

In de 18e eeuw en de komst van moderne geneeskunde

In 1720 veroorzaakte de pest van Marseille (afkomstig van het schip omdat de grote Sint-Antonius het landen van goederen niet had verboden) veel schade. Men gebruikte een preparaat genaamd eau impériale om tegen de pest beschermd te zijn.

Ook kostuums werden gemaakt om tegen de pest beschermd te zijn met maskers die aromatische stoffen bevatten om de lucht te filteren.

Pestdokter en Fumigaties

Rookpoeders worden ontwikkeld om tegen de pest beschermd te zijn. Er bestaan meerdere soorten poeders:

• Een sterke en gewelddadige poeder met bijtende producten zoals zwavel die miasmas doodt.
• Een gewone of middelmatige poeder die volwassenen kon desinfecteren.
• Een zachte poeder om kinderen te beschermen.

In 1720 met de pest van Marseille en in 1771 met de pest van Moskou werd het gebruik van parfums om deze epidemie te bestrijden ter discussie gesteld. Bovendien is het in deze periode dat chemie begint te verschijnen.

De ontdekking van de bacil

In 1894 isoleert Dr. Alexandre Yersin de pestbacil.

Tussen 1897-1898 wordt Dr. Paul Louis Simon door het Pasteur Instituut naar Brits-Indië gestuurd, hij zet de campagne tegen de pest voort. Eind 1897, overwerkt en uitgeput, is hij slachtoffer van malaria en moet hij in Agra rusten. Hij wordt in februari dringend teruggeroepen naar Karachi, waar een opnieuw voorkomen van de pest waarneembaar is.

Naast de toepassing van anti-pest-serotherapie bij slachtoffers van de epidemie, heeft hij het inzicht dat de pest door een insect kan worden overgedragen, en zet zijn onderzoek in die richting voort. Ze resulteren op 2 juni 1898 in een experiment waarin hij de overdracht van de pest van de rattenvlo naar de rat en bij afleiding van de rat naar de mens aantoont.

Dank aan Annick Le Guérer, historica van parfums.