Pamięć olfaktoryczna: dlaczego perfumy są siedzibą emocji

Kształtowanie gustów zapachowych

Wszystko zmieni się pod wpływem oceny rodziców, a następnie szerszego otoczenia, które będzie mówić dziecku — i tym samym je kształtować — “to ładnie pachnie, to brzydko pachnie”.

Bardziej osobiste upodobania kształtują się w trakcie “zapachowych przygód” związanych ze szczęśliwymi wydarzeniami. Załóżmy, że ukochany dziadek zabrał nas na spacer w dniu naszych 10. urodzin (było pięknie, podarował nam wspaniały prezent, obiad był wyśmienity) i jako miłośnik wsi, pokazał nam zapach bzu.

Jest bardzo prawdopodobne, że przez całe życie zachowamy wzruszające wspomnienie tego bzu.

Zapach lub perfumy są najintensywniejszą formą wspomnienia. “Powinnyśmy być wierne jednemu zapachowi, aby nasi mali chłopcy byli wierni naszemu wspomnieniu” — pisała przed laty Marie Claire Pauwels.

Konsultacje perfumeryjne Sylvaine Delacourte

To właśnie takie podejście stosuję w moich konsultacjach perfumeryjnych. W salonie sprzyjającym zwierzeniom przenoszę w podróż po pamięci, aby odnaleźć i przeżyć na nowo szczęśliwe momenty — od najdawniejszych po teraźniejsze — opierając się na fakcie, że dziedzictwo olfaktoryczne kształtuje się w dzieciństwie, przed 10. rokiem życia, i że człowiek przez całe życie wydaje się go szukać.

Przez około dwie godziny zbieram wszystkie pozytywne zapachy kojarzone z chwilami szczęścia, zapisane w “ściśle tajnej czarnej skrzynce”. W ten sposób określam dziedzictwo olfaktoryczne. Następnie weryfikuję za pomocą nut lub akordów zapachowych, które podaję do powąchania, aby wywołać reakcję i potwierdzić swoje wybory.

Jestem gotowa do rozpoczęcia pracy nad perfumami na miarę. Od około dwóch lat stworzyliśmy piętnaście perfum — zarówno męskich, jak i damskich.

Psychologia i neuronauki: układ limbiczny

Węch jest jedynym z naszych pięciu zmysłów, który ma bezpośredni dostęp do pamięci — innymi słowy, do naszej czarnej skrzynki.

Kompozycja zapachowa, aromat unoszący się z kuchni, delikatny zapach letniego deszczu — i oto przenosimy się w przeszłość. Wspomnienie wyłania się na powierzchnię: kolory, światła, dokładne miejsce, w którym rozgrywała się scena. “Pewnego dnia, wchodząc do domu, rozpłakałam się.

Właśnie odnalazłam zapach domu mojego dzieciństwa” — wspomina Christiane Samuel, współautorka książki Êtes-vous au parfum?.

To dlatego, że węch pozwala dotrzeć do emocji i wrażeń gromadzonych od wczesnego dzieciństwa, dodaje Patty Canac, ekspertka w dziedzinie perfumiarstwa. “Żaden inny zmysł nie potrafi pobudzić pamięci w tak potężny sposób.”

Wyjaśnienie naukowe

Choć doświadczenie może wydawać się irracjonalne, istnieje jednak bardzo naukowe wyjaśnienie. Nos wychwytuje zapachy, które docierają do opuszki węchowej, połączonej z układem limbicznym. Układ limbiczny to nasza czarna skrzynka — siedziba emocji i pamięci. Co ciekawe, węch jest jedynym zmysłem mającym bezpośrednie połączenie z tą cenną czarną skrzynką.

Rezultat: emocja poprzedza informację. Oznacza to, że to, co jest postrzegane, wzbudza przyjemność, niepokój lub nostalgię, zanim mózg zdoła to zidentyfikować.

“Nasza wrażliwość na zapachy zaczyna się od najwcześniejszego dzieciństwa. W poszukiwaniu piersi matki noworodek jest przyciągany przez zapach wydzielany przez brodawkę” — potwierdza André Holley, profesor neuronauk w Lyonie i autor Éloge de l’odorat. Do 12. roku życia dziecko rejestruje ogromną liczbę przyjemnych zapachów i nieprzyjemnych odorów.

Trwale zapisane w pamięci tworzą one olfaktoryczne dziedzictwo osoby. To właśnie te wspomnienia przez całe życie będą — między innymi — wpływać na upodobanie do takiej czy innej kompozycji zapachowej.

Osobista więź z perfumami

Jeśli lubimy jakąś wodę toaletową, to często dlatego, że odnajdujemy w niej swoją przeszłość. Ja sama — jeśli kocham L’Heure Bleue, to dlatego, że przypomina mi biały klej z dzieciństwa, gofry waniliowe i szminki, które podkradałam mamie.

Zapachy, podobnie jak perfumy, odgrywają ważną rolę w życiu społecznym. Zdradzają informacje o drugiej osobie: o jej higienie (zapach ciała), zdrowiu (oddech) i osobowości (uwodzicielska czy dyskretna, prosta czy wyrafinowana). “Zapach to ciało, a perfumy to strój lub makijaż, który ma nas upiększyć”.

Moim zdaniem to nawet więcej niż strój czy ozdoba — powinny odpowiadać olfaktorycznemu dziedzictwu i tym samym ujawniać głęboką osobowość. Są one w łączności z naszą tożsamością!

Zapach a relacje społeczne

“Zapach sytuuje się po stronie intymności, podczas gdy perfumy wpisują się w wymiar społeczny” — podkreśla Samuel Socquet-Juglard, autor różnych publikacji o perfumach. Ale czasami zapachy ciała mają związek z kulturą i cywilizacjami.

Na przykład Japończycy nazywają Europejczyków “śmierdzącymi masłem” ze względu na ilość spożywanych produktów mlecznych. Wygląda na to, że wydzielamy dla nich zapach zsiadłego mleka.

Nos jest przewodnikiem. “Może nas przyciągać do kogoś lub, przeciwnie, odpychać. ‘Tego nie mogę znieść’ oznacza, że czujemy go zbyt mocno” — analizuje Christiane Samuel. Kochać kogoś, czyj zapach jest nie do zniesienia, jest w rzeczywistości niezwykle trudne, a wręcz niemożliwe.

“Można przyzwyczaić się do nieatrakcyjnej fizyczności, ale nie do zapachu, który przeszkadza. Można być co najwyżej przyjaciółmi, ale kochankami — nie” — dodaje Samuel Socquet-Juglard.

W przypadku perfum jest mniej kategorycznie — ukochana osoba może je po prostu zmienić. “Jeśli wywołują mdłości, warto zrozumieć dlaczego — kontynuuje. Cofając się w swojej historii zapachowej, można odkryć na przykład, że róża przypomina swarliwą babcię, której baliśmy się w dzieciństwie.”

Węch w terapii

Podświadomość, zawsze podświadomość. To właśnie ona reaguje, gdy jest pobudzona świeżo wyciśniętą cytryną, kartkami starej książki lub spacerze w lesie. Efekty mogą być nawet terapeutyczne.

Od dwóch lat Christiane Samuel wykorzystuje zapachy w swojej pracy logopedy do rehabilitacji. To nowatorskie podejście we Francji, bez odpowiednika w Quebecu. Pomaga osobom z amnezją lub pacjentom po śpiączce odzyskać pamięć, pobudzając ich zmysł węchu. Jeden precyzyjny zapach może czasem uruchomić mechanizm pamięci.

“Można nawet wywołać reakcję osób w śpiączce, dając im do powąchania ich własną wodę kolońską — wyjaśnia. Ich reakcja jest natychmiastowa, jak reakcja noworodka pragnącego się komunikować.”

Amoniak przeciw popędom seksualnym?

Centrum Badawcze Uniwersytetu w Montrealu (CERUM) stosuje metodę warunkowania olfaktorycznego, która pozwala osobom zmagającym się z dewiacjami seksualnymi lepiej kontrolować swoje popędy.

Podczas terapii trwającej kilka miesięcy osoba — często recydywista — musi rozbić ampułkę z amoniakiem, gdy tylko pojawi się erekcja. Opary natychmiast tłumią podniecenie. Stopniowo udaje się uzyskać kontrolę.