De Houtachtige Familie: Complete gids (Sandelhout, Ceder, Vetiver, Oud)

Het geval van de houtachtige facet in een parfum

Het komt vaak voor dat de houtachtige facet wordt gebruikt als complement van een bloemig of oriëntaals akkoord. In dat geval is het parfum niet noodzakelijk houtachtig, maar het gebruikt houtachtige noten om het hoofdthema te ondersteunen en diepte te geven aan de compositie.

De houtachtige familie: een mannelijke familie?

Historisch gezien werden houtachtige parfums meer geassocieerd met mannelijke geuren. Maar de nicheparfumerie heeft deze grenzen vervaagd. Veel houtachtige noten zoals sandelhout of patchoeli worden nu evenzeer gewaardeerd in vrouwelijke composities. De schoonheid van hout kent geen geslacht.

1. Het sandelhout

Het is het enige zachte, melkachtige en romige hout. Sandelhout, vroeger afkomstig uit India en inmiddels beschermd door de Indiase overheid, komt tegenwoordig uit Zuidoost-Azië.

Er bestaan verschillende variëteiten sandelhout. De santal spicatum, die in Australië groeit, lijkt eerder op een ceder, en de santal austro caledonicum die men voornamelijk aantreft in Nieuw-Caledonië.

Natuurlijk sandelhout is een « zeer doffe » noot, met weinig kracht maar grote hardnekkigheid. Het is bijzonder moeilijk te verwerken en vormt een uitdaging voor de parfumeur-creator, want alleen is het niet performant in een compositie. Het wordt vaak vergezeld van sandelhoutmoleculen om de natuurlijke noot te sublimeren.

Ongeveer dertig jaar is nodig voordat de sandelhoutboom zijn definitieve grootte bereikt, met een omtrek van 50 cm. Om in de parfumerie te worden gebruikt, moet dit hout in spaanders worden gesneden en vervolgens door distillatie worden behandeld.

Sandelhoutmoleculen

Er bestaan talrijke synthetische sandelhoutmoleculen, maar deze kunnen het natuurlijke sandelhout niet vervangen. Ze dienen om het natuurlijke sandelhout te « boosten », maar ze moeten met voorzichtigheid worden gehanteerd, want ze geven vrij « vulgaire » noten. We kunnen noemen:

1. Polysantol
2. Sandalore
3. Sandella

Parfums met sandelhout

Hier volgen enkele referenties van parfums met sandelhout, in de houtachtige olfactieve familie:

• Samsara van Guerlain (1989): Gebruikt voor het eerst sandelhout in een damesparfum. Een overdosis hout, met 20% sandelhout in de formule, wordt voornamelijk vergezeld van ylang-ylang, jasmijn en enkele sandelhoutmoleculen.
• Bois des îles van Chanel (1926): Het prachtige Bois des îles van Ernest Beaux biedt sandelhout en vetiver omhuld met warme noten zoals tonkaboon, kaneel en vanille.
• Santal Massoïa van Hermès (2011): Gecreëerd door Jean-Claude Ellena, een houtachtig parfum waarin ronde en zachte noten op de voorgrond staan. Het sandelhout verschijnt als « dat horizontale en sensuele hout ».
• Tam Dao van Diptyque (2003): Vernoemd naar een nationaal park in Vietnam, een zeer krachtig parfum gebouwd rond sandelhout. Zeer gewaardeerd door vrouwen.
• Wonderwood van Comme des Garçons (2010): Uniseks parfum, associatie van sandelhout, vetiver, patchoeli, gaïachout, ceder, agarhout (oud) en cipres.
• Santal Royal van Guerlain (2015): Combineert sandelhout met oudhout.

Sandelhout door Serge Lutens:

• Santal de Mysore (1991), een melkachtig en gekruid sandelhout.
• Santal blanc (2001/2019), een wit sandelhout vergezeld van iris, kaneel, roze peper en muskus.
• Santal majuscule (2012), een sandelhout vermengd met roos met een zacht houtachtig sillage en lichte chocoladenoten.

Sandelhout is aanwezig in Valkyrie van Delacourte Paris.

2. De ceder

De cedernoot doet denken aan de potloodstift, de houtzagerij, houtkrullen. Ze combineert prachtig met vetiver en citrusvruchten, met name pompelmoes. De chemie heeft ook talrijke moleculen uit de ceder geïsoleerd. Deze moleculen, zoals cedrol, vertofix of cedramber, kunnen eveneens interessant zijn.

Er bestaan verschillende ceders naargelang de herkomst: de Virginia-ceder, de Texas-ceder en de Atlasceder. De Atlasceder kan 40 m hoog worden en wordt gebruikt in de schrijnwerkerij; de houtkrullen (bijproducten van de schrijnwerkerij) worden gebruikt om de essentiële olie door distillatie te verkrijgen. Het parfum bezit een dierlijke, gerookte noot.

Wat de Virginia-ceder betreft, deze doet het meest denken aan de potloodstift en kan 25 m bereiken. Olfactief zijn de Virginia- en Texas-ceders vrij vergelijkbaar, want ze hebben dezelfde oorsprong. De essentiële olie van de Atlasceder is krachtiger dan die van de Virginia- en Texas-ceders.

Parfums met ceder

• L’Eau des Merveilles van Hermès (2004): Evernyl, een synthetische mos, wordt gecombineerd met ceder, met name in dit chypre parfum.
• Féminité du bois van Shiseido (1992): De ceder wordt gecombineerd met fruitnoten. Dit parfum viert de Atlasceder en roept het Marokko op dat zo dierbaar is voor Serge Lutens. De compositie, gekruid met kaneel en kruidnagel en geïriseerd door vioolnoten, maakt het tot een « puristisch » houtachtig parfum.
• Bois Farine van l’Artisan Parfumeur (2003): Jean-Claude Ellena stelt een akkoord voor van ceder, vetiver en hazelnoot.

De ceder is eveneens aanwezig in de geur Osiris van de Collection Fleur d’Oranger van Sylvaine Delacourte.

3. De patchoeli

De patchoeli groeit in een tropisch klimaat, oorspronkelijk uit Maleisië, en wordt tegenwoordig voornamelijk geteeld op de Indonesische eilanden (Sumatra, Java), in India, Madagaskar, en in mindere mate in Guatemala en Rwanda.

In Indonesië snijden de boeren drie keer per jaar de takken van de plant, waarvan de bladeren vervolgens worden gedistilleerd. Zodra ze zijn afgesneden, verwelken de bladeren, groen of mahoniebruin van kleur, zeer snel. Zodra de bladeren gedroogd zijn, vindt er een echt ritueel plaats, waarbij de vrouwen zoveel mogelijk stengels snijden om het maximum aan bladeren vol essentiële olie te behouden.

Het blad van de patchoeli is reukloos, en het moet fermenteren om zijn geur te krijgen (400 kg bladeren levert 100 kg droge stof en 2 kg essentiële olie op). De patchoeli komt uit het Oosten en werd in het Westen ontdekt door de Engelsen, die kasjmiersjaals hadden geïmporteerd die in patchoulibladeren waren gewikkeld (deze werden toen gebruikt ter bescherming tegen insecten). Zo werd de geur in Europa ontdekt.

In India maakten de echtgenotes van de hogere bramenkaste fijne patchoelitekeningen op hun armen om aan te geven dat ze klaar waren om te trouwen. De patchoeli staat in dit land bekend als de plant van de vruchtbaarheid en het verlangen. De patchoeli is inderdaad op zichzelf al een belofte van sensualiteit! De gedroogde bladeren van de struik produceren een donkere, aardse, kamferachtige, bijna medicinale houtachtige noot.

Sinds enkele jaren bestaat er een product genaamd het « hart van patchoeli », waarmee de essentie van haar ietwat stoffige noten kan worden ontdaan. Het product wordt dan puur, slank, majestueus en nog mooier.

Parfums met patchoeli

De patchoeli is een van de belangrijkste componenten van het oosterse akkoord (Shalimar, Habit Rouge, Opium). Het is eveneens een van de belangrijkste componenten van het chypre-akkoord, waarin het de eikenmos vervangt (Aromatics Elixir).

De patchoeli is ook te vinden in de oosterse parfums van het chypre-type zoals Coco, Coco Mademoiselle, Coco Noir van Chanel, Miss Dior van Dior, For Her van Narciso Rodriguez, en La Petite Robe Noire van Guerlain.

Andere referenties: L’eau de Toilette Patchouli van Réminiscence, Patchouli Absolu van Tom Ford, Patchouli Impérial van Dior, Coromandel van Chanel, Portrait of a Lady van Frédéric Malle, Tempo van Diptyque.

4. De vetiver

Bekend en gebruikt sinds de Oudheid, ontleent de vetiver zijn naam aan het Tamil-woord « vettiveru ». Het is een van de mooiste houtachtige noten uit het palet van de parfumeurs: het draagt namelijk een elegantie uit die zich niets aantrekt van tijd en modes.

Bovendien noemt men de oogst « de opgravingen », want de boeren moeten de aarde omwoelen om de wortels eruit te halen. Ze scheiden de bovengrondse stengels van de wortels van meer dan 50 cm lang, die vervolgens worden gewassen en gedistilleerd. 100 kg wortels is nodig om 1 kg essentiële olie te verkrijgen.

Tegenwoordig worden talrijke voorwerpen gemaakt van vetiver, zoals waaiers, gevlochten manden, of vetiverparavents die de lokale bevolking besproeit om de natuurlijke frisheid van de plant naar voren te brengen, die dan werkt als een soort natuurlijke airconditioning. Vetiver wordt ook gebruikt in Mali, waar vrouwen het als afkooksel drinken.

De vetiver, waarvan de wortel wordt gebruikt, bezit een nerveuze houtachtige geur. Zijn aardse en vochtige noot doet denken aan de verse hazelnoot met min of meer gerookte accenten. Het bezit ook een pompelmoesfacet, bijna rabarber.

De variëteiten: De vetiver uit India of Haïti, of de vetiver van Réunion (gewoonlijk « vétiver bourbon » genoemd), zijn het meest gewaardeerd in de parfumerie, maar die van Réunion is zeer zeldzaam. De vetiver van Java is droger en veel ruwer, en wekt daardoor minder interesse op (hij is overigens 15% goedkoper dan die van Haïti).

De vetivergeurdoet is zeer interessant want het geeft een echte vibratie aan het parfum, van de topnoten tot de basisnoten. Guerlain is een van de eersten die hulde heeft gebracht aan de vetiver met Vétiver (1959), dat deze frisse houtachtige noot combineert met citrusvruchten, tonkaboon, nootmuskaat en een tabaksakkoord.

Synthetische houtachtige noten afgeleid van vetiver

De chemie heeft vetiverylacetaat geïsoleerd, een molecuul van de vetiver, en deze is paradoxaal genoeg duurder dan het natuurlijke product! Het is een nerveuze, stijgende, uiterst frisse en zuivere noot. Men gebruikt ook vetiverool, een hart van vetiver, ontdaan van zijn stoffige noot.

Parfums met vetiver

• Guerlain Homme (2008): Mede gecreëerd door Sylvaine Delacourte, bevat vetiver. De versie l’Eau Boisée bevat een overdosis vetiver.
• Vétiver pour Elle van Guerlain (2004): Een houtachtig bloemig parfum, met tonkaboon en vetiver.
• Vétiver oriental van Serge Lutens (2002): Gebouwd op de bittere chocoladenoot van de Java-vetiver.
• Vétiver extraordinaire van Éditions Frédéric Malle (2000): Dominique Ropion gebruikt meer dan 25% vetiver gecombineerd met andere houtachtige noten!
• Vétiver Tonka van Hermès (2004): De vetiver omringt zich graag met ceder, sinaasappel, pompelmoes, peper en balsamische noten.
• Bal d’Afrique van Byredo: Een gourmand vetiver.
• Terre d’Hermès (2006): Ensceneert vetiver met citrusvruchten en specerijen met licht gerookte en leerachtige effecten.

De vetiverwortel is eveneens zeer aanwezig in Florentina.

5. Andere houtachtige noten: den, cipres, vijgenboom, oud, gaïac

Noten van den of cipres

De sylvestre noten van den of cipres worden weinig gebruikt in de parfumerie, maar men kan enkele interessante essenties noemen zoals:

• De dennenessentie met frisse, stijgende, bittere en balsamische noten.
• De fir balsam, een natuurlijke noot van dennennaalden, een beetje gourmand, met een framboosachtige noot.
• Borneol en isobornylacetaat die de geur hebben van door de zon verwarmde dennen.

Iconische parfums: Pino sylvestre (1955), Acqua di selva (1949) en Filles en aiguilles van Serge Lutens (2009).

De vijgenboom

De vijgen- of vijgenboomnoot wordt gecreëerd op basis van een akkoord samengesteld uit groene noten, stemon, kokosnoot en houtachtige noten (ceder en sandelhout). In 1994 verschijnt de vijgenboomnoot met Premier Figuier (L’Artisan Parfumeur) en Philosykos (Diptyque). Sindsdien zijn vele parfumeurs erin geslaagd deze noot te gebruiken en komt men deze tegen in talrijke creaties, met name bij Acqua di Parma.

Het oudhout

Talrijke houtachtige parfums worden tegenwoordig gemaakt op basis van oudhout of agarhout. Het gaat om een donkere en zeer geurige hars die zich ontwikkelt in een variëteit van bomen genaamd aquilaria, geïnfecteerd door een schimmel. De grondstof is zeer kostbaar en duur, vaak gereconstrueerd (cf. Hoe bewaar je je parfum?).

Het gaïachout

Het gaïachout is een hout met gerookte noten, een beetje leerachtig. Als het te sterk wordt gedoseerd, kan het een effect geven dat een beetje naar « gerookte ham » ruikt. Het is aanwezig in Osiris.

Het berkenhout

In tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, is berkenhout geen houtachtige noot, maar een donkere leerachtige noot. Deze is inmiddels echter verboden door de wetgeving en goede reconstructies vervangen nu deze noot. Het suderal (een zachte en heldere leerachtige synthetische molecuul) is het perfecte substituut.

6. Synthetische houtsoorten

Hier volgen de verschillende synthetische houtsoorten die worden gebruikt in de houtachtige familie:

• Evernyl: Mosnoot, aanwezig in chypre-parfums.
• Cashmeran: Zachte houtachtige noot, bijna oosters.
• Suderal: Synthetische molecuul in het register van zacht en helder leer, substituut voor berkenhout.
• Iso-E Super: Fluweelachtige houtnoot, bijna muskusachtig, in overdosis aanwezig in Trésor van Lancôme.
• Amberhouten: (Karanal, Ambrocénide, Norlimbanol, Z11). Ultrakrachtige moleculen die sillage geven, zoals in Light Blue van Dolce & Gabbana.

Conclusie

Uiteindelijk maakt de nicheparfumerie, gedurfder en opvallend door haar grote creatieve vrijheid, geen onderscheid tussen dames- en herenparfum, en het is juist in het register van de houtachtige noten dat de keuze het rijkst en meest gevarieerd is. Sandelhout, ceder, patchoeli, vetiver, oud, gaïac… zoveel edele grondstoffen die de volledige schoonheid van de houtachtige familie tot uitdrukking brengen.