Het Houtachtige Facet: Complete gids voor noten (Sandelhout, Ceder, Vetiver, Oud)

Het houtachtige facet in een parfum

Het houtachtige akkoord kan het hoofdthema van de geur zijn. Wanneer het houtachtige akkoord het hoofdthema van een parfum is, betekent dit dat men duidelijk de houtachtige boodschap ruikt, van de opening tot de afsluiting van het parfum.

Binnen de houtachtige familie kan één hout overheersen, maar het gaat meestal om een samenstelling van meerdere houtachtige noten. De houtachtige boodschap kan ook worden versterkt door subtiele hesperieden-, bloemige of kruidige facetten. Om meer te weten over de houtachtige familie en over patchouli, een van zijn emblematische noten, leest u de artikelen gewijd aan deze twee onderwerpen.

Het houtachtige facet daarentegen is een houtachtig accent, een toets die een parfum aankleedt, maar niet de hoofdboodschap is. Het houtachtige facet treft men aan in parfums waarvan het basisakkoord bloemig, amberachtig, chypre, hesperiden of fougère is. Om een parfum voor een man te kiezen, zijn de mannelijke noten vaak oud, vetiver, ceder, sandelhout.

Definitie van het houtachtige facet

Hout is een grondstof die sinds de Oudheid in de parfumerie wordt gebruikt. In de oudheid was het gebruikelijk om hout te verbranden en het volk baadde zich in de geurige rookwolken. Het woord “parfum” komt overigens van het Latijnse “per fumum”, wat “door de rook” betekent.

Een hout levert essentiële olie wanneer het wordt gedistilleerd. Tegenwoordig worden houtachtige noten ook geproduceerd door de synthese.

De belangrijkste kenmerken van het houtachtige facet

Het houtachtige facet brengt warmte, diepte, stevigheid en comfort aan het parfum, evenals een zekere natuurlijkheid of dichtheid. Een houtachtige noot in een parfum verlengt de houdbaarheid van de compositie dankzij de “fixerende” kwaliteiten van het hout. Houtachtige noten zijn volhardend, wat de reden is waarom de meeste houtachtige noten basisnoten zijn.

De natuurlijke houtachtige noten

De houtachtige grondstof wordt door distillatie verkregen uit het hart van de boom, met uitzondering van de kaneel waarvan de essentiële olie wordt gedistilleerd uit de schors.

1. Het Sandelhout

Vanwege zijn religieuze dimensie evenals zijn medicinale en cosmetische eigenschappen is sandelhout een zeldzame en kostbare grondstof. Het is het voorwerp geweest van handel tussen het Westen, Azië en de eilanden van de Stille Oceaan.

Het is het enige zachte, melkachtige en romige hout. Het sandelhout Album, voorheen afkomstig uit India en tegenwoordig beschermd door de Indiase overheid, komt nu uit Zuidoost-Azië.

Er bestaan andere variëteiten van sandelhout: Het sandelhout Spicatum, dat in Australië groeit, lijkt meer op een ceder, of het sandelhout Austro-calédonicum dat men eerder in Nieuw-Caledonië vindt. Dit laatste heeft een olfactief profiel dat zeer dicht bij het Album ligt, het belichaamt de vernieuwing van de sandelhoutnoot.

Het natuurlijke sandelhout is een noot die stevigheid geeft aan het parfum, het is een romige, melkachtige, comfortabele, warme, omhullende en sensuele noot, maar moeilijk te bewerken, want ze is “zeer gedempt” dus zeer weinig krachtig, ze werkt een beetje als een muskusnoot. Daarentegen is sandelhout een uiterst hardnekkige noot.

Het is een uitdaging voor de parfumeur-creator, want alleen is ze niet performant in een compositie. De natuurlijke sandelhoutnoot heeft, om te worden gesublimeerd, de begeleiding nodig van sandelhoutmoleculen, ze kan ook worden aanekleed met andere houtsoorten, zoals ceder, vetiver, patchouli of synthetische houtachtige moleculen.

De sandelhoutboom heeft ongeveer dertig jaar nodig om zijn definitieve grootte te bereiken, namelijk een omtrek van 50 cm. Alleen het hart van de boom is geurig. Om in de parfumerie te worden gebruikt, moet dit hout in snippers worden gesneden en vervolgens door distillatie worden behandeld.

De sandelhoutmoleculen

Er bestaan talrijke synthetische sandelhoutmoleculen maar die het natuurlijke sandelhout niet kunnen vervangen. Ze dienen om het natuurlijke sandelhout te “boosten”, maar moeten met voorzichtigheid worden gehanteerd, want ze geven vrij “vulgaire” noten. Men kan noemen:

• Het polysantol
• Het sandalore
• Het sandella

De parfums met sandelhout

Hier zijn enkele referenties van parfums met sandelhout, in de houtachtige olfactieve familie:

• Samsara van Guerlain (1989): Gebruikt voor het eerst sandelhout in een vrouwelijk parfum. Een overdosis hout, ter hoogte van 20% van de formule aan sandelhout, wordt voornamelijk vergezeld door ylang-ylang, jasmijn en enkele sandelhoutmoleculen. Men kan Samsara beschouwen als het eerste grote vrouwelijke houtachtige parfum dat internationaal werd gelanceerd.
• Bois des îles van Chanel (1926): Het zeer mooie Bois des îles van Ernest Beaux biedt sandelhout en vetiver gehuld in warme noten zoals tonkaboon, kaneel en vanille. Bois noir, een efemeer mannelijk parfum gecreëerd door Jacques Polge in 1987, past in de continuïteit van Bois des îles. Men vindt het terug onder de naam Égoïste in 1989.
• Santal Massoïa van Hermès (2011): Gecreëerd door Jean-Claude Ellena voor Hermès in 2011, is een houtachtig parfum waarin ronde en zachte noten worden benadrukt. Het sandelhout verschijnt eerst als “dit horizontale hout dat de huid omarmt” en wordt vergezeld door de massoïa, een boom uit Papoea-Nieuw-Guinea waarvan de schors wordt geoogst voor zijn romige en kokosachtige geur.
• Tam Dao van Diptyque (2003): Een trio van sandelhoutsoorten uit Australië, Nieuw-Caledonië en Indië, aangevuld met rozen- en mirrehout. Een zeer mooi creatief patchouli-sandelhout.

We vinden sandelhout ook in talrijke oud-composities, zoals Oud Ispahan van Dior, of vele parfums van de Emirati collectie van Widian (ex By Killian), die sandelhout associëren met agarwood (ook wel oud genoemd).

• Valkyrie van Delacourte Paris: Dit parfum biedt een mooi sandelhout uit Nieuw-Caledonië. Valkyrie is een elegant en warm parfum, gehuld in delicate witte bloemen.
• Vanori van Delacourte Paris: Het sandelhout in Vanori is een krachtig en creatief sandelhout, duidelijk waarneembaar van de opening tot de afsluiting. Het wordt vergezeld van een rijke noot van Tonkaboon geïnfuseerd met osmanthus.

2. De Ceder

De cedernoot is eerder een koude, strakke noot, ze roept het schoolpotlood op, de houtzagerij, de houtkrullen. Ze kan ook herinneren aan wandelingen in de soeks van Marrakech, waar men zeer mooie bewerkte kistjes van dit hout kan vinden. Ze combineert wonderwel met vetiver en citrusvruchten, met name de grapefruit. Ze begeleidt alle andere houtsoorten, zoals sandelhout, vetiver en patchouli.

Er bestaan verschillende ceders naargelang de herkomst: Virginiaceder, Texasceder en Atlasceder. De Atlasceder kan 40m hoog worden, hij wordt gebruikt in de schrijnwerkerij en men gebruikt de houtkrullen (bijproducten van de schrijnwerkerij) om de essentiële olie door distillatie te verkrijgen. Zijn parfum bezit een dierlijke, gerookte noot.

De Virginiaceder, die tot 25 meter hoog kan worden, herinnert meer aan de potloodstift. Olfactief zijn de ceders van Virginia en Texas vrij gelijkaardig want ze hebben dezelfde oorsprong. De essentiële olie van de Virginiaceder is het meest gebruikt en is het goedkoopst. Men treft deze noot aan in eau de cologne-composities, als versterker van lavandel en in vrijwel alle mannelijke parfums.

De ceder is een noot met hoge fixatie: men treft hem aan in de basisnoten. Dit hout is alomtegenwoordig in de parfumerie (zie vetiver en basisnoten).

De cedermoleculen

De cedermoleculen (bv. cedrylacetaat) zijn minder koud en droger dan de essentiële olie van ceder en worden uitvoerig gebruikt, ze worden zelfs beschouwd als basisgrondstoffen van de parfumerie.

De parfums met ceder

De meeste mannelijke parfums bevatten ceder, het is daarom moeilijk om er maar een paar te noemen.

• Bois de Cèdre van Serge Lutens (2019): Dit parfum is een mooie illustratie van de cedernoot.
• Bois d’Argent van Dior (2004): Gecreëerd door Annick Ménardo, een creatief parfum dat alle soorten ceder en andere houtsoorten samenbrengt in een pioenrozenbouquet.

3. De Patchouli

De patchouli is een plant van 30 tot 60 cm hoog, oorspronkelijk uit Maleisië en Indonesië, waarvan de bladeren worden gedroogd en vervolgens gedistilleerd om de essentiële olie te verkrijgen. De geur van patchouli evolueert sterk met de tijd: oorspronkelijk vrij scherp en aards, wordt ze na veroudering zachter en verwerft romige, houtachtige en zoete facetten. Het is de enige essentiële olie die verbetert met veroudering.

De patchouli is een zeer krachtige grondstof die de parfumeur met bedachtzaamheid moet gebruiken. In grote hoeveelheden kan de patchouli een “vuile” en storende geur geven. Maar goed gedoseerd brengt de patchouli een onvergelijkbare diepte en rijkdom aan het parfum.

De parfums met patchouli

De patchouli is een van de hoofdcomponenten van het oosterse akkoord, dat men terugvindt in Shalimar en Habit Rouge van Guerlain (gedragen door veel vrouwen), evenals in Opium van Yves Saint Laurent. De patchouli is ook een van de hoofdcomponenten van het chypre-akkoord, waarin het de eikenmos vervangt. In Aromatics Elixir van Clinique (1975) speelt de patchouli een duet met de roos.

De patchouli vindt men ook in oosters-chypre parfums zoals Coco, Coco Mademoiselle, Coco Noir van Chanel, Miss Dior van Dior, For Her van Narciso Rodriguez, evenals La Petite Robe Noire van Guerlain, om er maar enkele te noemen.

Inderdaad, de patchouli is tegenwoordig alomtegenwoordig in parfums, zowel vrouwelijke als mannelijke. L’eau de Toilette Patchouli van Réminiscence, Patchouli Absolu van Tom Ford (uniseks) bezitten een overdosis patchouli. Men kan ook Patchouli Impérial van Dior noemen, Coromandel van Chanel en 1969 van Histoires de Parfum.

4. De Vetiver

Gekend en gebruikt sinds de Oudheid, ontleent de vetiver zijn naam aan het Tamilwoord (taal van Tamil Nadu, een Indiase staat) “vettiveru”.

Het is een van de mooiste houtachtige noten van het palet van de parfumeurs: het draagt inderdaad een elegantie uit die spot met de tijd en de modes.

Bovendien noemt men de oogst “de opgravingen”, want de boeren moeten de aarde omwoelen om de wortels eruit te halen. Ze scheiden de bovengrondse stengels van de meer dan 50 cm lange wortels, die vervolgens worden gewassen en gedistilleerd (deze stengels worden onder meer gebruikt bij de fabricage van daken en blijken een uitstekende bescherming tegen regen). 100 kg wortels zijn nodig om 1 kg essentiële olie te verkrijgen.

Tegenwoordig worden talrijke producten gemaakt van vetiver, zoals waaiers, gevlochten manden, of nog vetiverparaventen die de lokale bevolking besproeit om de natuurlijke frisheid van de plant te laten uitkomen, die dan als een natuurlijke airconditioning werkt.

De vetiver biedt aan een parfum een olfactief spectrum dat “terrig” gaat, met nuances van rook en koffie, maar ook “fris” en “citrusachtig” met nuances van grapefruit, zelfs “zeep” soms. De vetiver combineert wonderwel met sandelhout, ceder, patchouli, citroen, neroli en bergamot.

In de parfumerie wordt de vetiver (eerder uit Haïti, Java of Réunion) gebruikt in een overvloed van mannelijke en vrouwelijke parfums, maar zijn voorkeur gaat uit naar de mannelijke parfums. Voor meer informatie over vetiver, lees het artikel gewijd aan dit onderwerp.

De synthetische houtachtige noten afgeleid van vetiver

De synthetische moleculen afgeleid van de vetiverwortel produceren een geurnoot die men “vetiverachtig” noemt. Men onderscheidt de vétivones en de vetiverylacetaat. Ze versterken de vetivernoot in parfumcomposities.

De parfums met vetiver

Hier zijn enkele referenties van houtachtige parfums samengesteld met vetiver:

• Guerlain Homme van Guerlain (2008): Mede-gecreëerd door Sylvaine Delacourte, bevat vetiver.
• Guerlain Homme, L’eau boisée van Guerlain (2008): De versie L’Eau Boisée van Guerlain Homme, frisse en houtachtige interpretatie, bevat een overdosis vetiver.
• Vétiver pour Elle van Guerlain (2004): Gecreëerd door Jean Paul Guerlain, inmiddels onvindbaar, was een antwoord aan vrouwen die “hun Vétiver” wilden hebben. Men kan het kwalificeren als een houtachtig bloemig parfum, de basisnoten zijn tonkaboon en vetiver.
• Vétiver oriental van Serge Lutens (2002): Het Vétiver Oriental van Serge Lutens (2002) is opgebouwd rond de bittere chocoladenoot van de vetiver uit Java.
• Vétiver extraordinaire, van Éditions Frédéric Malle (2000): In Vétiver Extraordinaire van Editions de Parfums Frédéric Malle gebruikt Dominique Ropion, de creator, meer dan 25% vetiver geassocieerd met andere houtachtige noten! De vetiver vergezelt met elegantie de tonkaboon, de muskaatnotennoot en de nootmuskaat, deze twee laatste gebruiken hun kruidig effect om de houtachtige kant van de vetiver te versterken.
• Sycomore van Chanel (2008): Een ceder-vetiver begeleid door een tabaksakkoord.
• Vétiver van Guerlain (1961): De legendarische Vétiver van Jean-Paul Guerlain is het referentieparfum voor de vetivernoot: een echt mannelijk parfum met karakter, kruidig en ietwat droog tegelijkertijd, perfect gebalanceerd, nonchalant chic. In 2015 is Vétiver opnieuw geformuleerd en de laatste versie bevat een overdosis patchouli, vetiver en essentiële olie van ceder.

5. De andere houtachtige noten

De noten van den of cipres

Men treft de sylvesterachtige noten van den of cipres weinig aan in de parfumerie. Toch zijn het zeer interessante noten zoals:

• De dennenessentie met frisse, opstijgende, bittere en balsamische noten die een groot “frisse lucht” effect bieden in een creatie.
• De fir balsam is een natuurlijke noot van dennennaalden, zeer speekselvormend en lichtjes zoet.
• Het borneol en het isobornylacetaat met de geur van door de zon verwarmde dennen, herinnerend aan de dennenbossen van het Middellandse Zeegebied.

De parfums met den of cipres:

• Pino sylvestre (1955) en Acqua di selva (1949): Twee grote klassiekers. Pino sylvestre, herkenbaar aan zijn groene flacon waarvan de vorm herinnert aan de spar, werd gecreëerd door Lino Vidal in 1955. De dennennaaldnoot is er duidelijk aanwezig. En Acqua di selva van Visconte Di Modrone, waarin men ceder en vetiver terugvindt in de basisnoten. Deze twee klassieke en populaire parfums hebben de parfumerie gemarkeerd.
• Filles en aiguilles, van Serge Lutens (2009): In dit parfum onderscheidt men de noten van den, hars en cederhout.

Het vijgenakkoord

Het vijgenakkoord, of vijg, is zeer gewild zowel in draagbare geuren als in huisparfums. Het is eigenlijk een compositie, op basis van verschillende houtsoorten, waaronder sandelhout geassocieerd, soms met cederhout. De kokosnoot is belangrijk in het akkoord evenals de groene noot: de stemon.

Te ruiken: de twee parfums op basis van vijg of vijgennoot: Premier Figuier van L’Artisan Parfumeur (1994, eerste vijgennoot in een parfum) en Philosykos van Diptyque. Tegenwoordig is het een noot die men terugvindt in talrijke eau de toilettes en geuren, zoals de Jardin en Méditerranée van Hermès.

Het oudhout

Talrijke houtachtige parfums worden tegenwoordig gerealiseerd op basis van oudhout of agarwood. Men spreekt ook van “bois de oudh”, “agarhout”, “aloëshout”, “jinko” of nog “gaharu”, maar al deze benamingen duiden dezelfde grondstof aan.

Deze houtsoorten zijn veel gebruikt bij de rituelen van de khodo in Japan. Ze worden ook uitvoerig gebruikt in het Midden-Oosten: bij de fumigatie “le bakhour”, die als doel heeft hun kleding te parfumeren.

Deze oudhoutsoorten hebben sinds een tiental jaren de meer “westerse” parfumerie veroverd. Deze oudnoten worden tegenwoordig zeer gewaardeerd door degenen die zeer donkere, uitgesproken, uiterst hardnekkige en krachtige noten willen.

Het betreft een donkere en zeer geurende hars die zich ontwikkelt in een variëteit van bomen genaamd aquilaria, wanneer deze worden geïnfecteerd door een schimmel, de phialophra. De hars die zich dan in het hart van de boom ontwikkelt is een afweerreactie tegen de schimmel.

De eerste grondstof is buitengewoon kostbaar: een boom produceert slechts enkele grammen oud en het verkrijgen ervan is een zeer lang proces. Van goede kwaliteit, kan de oud duurder zijn dan goud. Om haar grondstoffen te waarborgen, investeren sommige producenten in boomgaarden om de productie ervan te garanderen (zie Hoe een parfum bewaren?).

Het verschijnt in de westerse parfumerie rond 2002 door M7 van Yves Saint Laurent. Er bestaan talrijke oud-creaties in de selectieve parfumerie. De oud van de oosterse parfums is ook een emblematische noot van de Arabische parfumerie. De vetiver en de oud complementeren elkaar wonderwel. Om de Florentina van Delacourte Paris te componeren, is een oud geselecteerd die afkomstig is uit Laos. Voor meer informatie over oudhout, lees het gewijd artikel.

Het gaïachout

Het gaïachout is een hout met gerookte noten, een beetje leerachtig. Als het te sterk gedoseerd is, kan het een noot met een “gerookte ham” effect geven.

Het gaïachout is aanwezig in Osiris van Delacourte Paris.

Het berkenhout

Het berkenhout, zoals zijn naam zou kunnen doen vermoeden, is geen houtachtige noot, maar een donkere ledernoot. Maar deze is tegenwoordig verboden door de wetgeving en goede reconstituties vervangen deze natuurlijke noot met succes. De berkenhoutsnoot is dus tegenwoordig een akkoord samengesteld uit donkere natuurlijke houtachtige noten zoals gaïachout, cadehout, maar ook uit synthetische noten, zoals safranal, suderal, gepyrolyseerd styrax, isobutyl, enz.

6. De synthetische houtachtige noten

Hier zijn de verschillende synthetische houtsoorten die gebruikt worden in de houtachtige familie:

• De sandelhoutmoleculen: Er bestaan talrijke synthetische sandelhoutmoleculen, maar ze kunnen het natuurlijke sandelhout niet vervangen. Ze dienen om het natuurlijke sandelhout te “boosten”, want dit laatste is gedempt en moet worden ondersteund. Deze moeten met voorzichtigheid worden gehanteerd, want ze geven vrij “misselijkmakende” noten. Men kan noemen: Het ebanol, Polysantol, Het sandalore, Het sandella.
• Het évernyl: Het évernyl is een noot van boommmos die zeer aanwezig is in chypre parfums. Dit laatste vervangt de eikenmos niet perfect, maar geassocieerd met natuurlijke houtsoorten zoals vetiver en patchouli, kan het zeer nuttig zijn.
• Het cashmeran: Het beroemde cashmeran bezit een zachte, bijna oosterse, muskusachtige houtachtige noot, die men in talrijke hedendaagse geuren terugvindt.
• De cedermoleculen: De moleculen, zoals cedrol, vertofix of cedramber, zijn door fractionele distillatie geïsoleerd uit de essentiële olie van ceder. Deze moleculen zijn droger, minder koud en minder dierlijk dan de essentiële olie zelf.
• Het iso E super: Het iso E super is een synthetische houtachtige noot, waarvan de geur doet denken aan Georgywood, cederhout of amberhout. Deze molecuul wordt veel gebruikt in de hedendaagse parfumerie om warmte en diepte toe te voegen aan composities. Het is een krachtige molecuul die op zichzelf al een interessant parfum kan vormen.
• Het Georgywood: Het Georgywood is een synthetische houtachtige noot met een zachte, romige en ietwat poederige geur. Deze molecuul wordt gebruikt om elegantie en raffinement te brengen aan parfumcomposities.
• Het Javanol: Het Javanol is een synthetische sandelhoutmolecuul gecreëerd door Givaudan. Het biedt een romige, zachte en melkachtige sandelhoutnoot, die een alternatief biedt voor het steeds zeldzamere natuurlijke sandelhout.

Conclusie

De vertrouwelijke parfumerie, gewaagder en opmerkelijk door haar grote creatieve vrijheid, maakt geen onderscheid tussen vrouwelijk en mannelijk, men spreekt meer van emoties en het is ook in het register van de houtachtige noten dat de keuze het rijkst is in deze stijl van parfumerie.