Parfümerideki Baharatlar: Taze Notalar ve Sıcak Notalar

Taze Baharatlar

Taze baharatlar arasında, diğerlerinin yanı sıra şunlar yer almaktadır:

• Kakule
• Kişniş
• Pembe biber
• Timut biberi
• Zencefil
• Ardıç meyveleri

Kakule

Güney Hindistan kökenli otsu bir bitki olan kakule, zencefil ve zerdeçalle aynı botanik aileye aittir. Nemli ormanlarda ve dağlarda yabani hâlde yetişir. Sri Lanka, Tayland, Tanzanya ve Orta Amerika’da da bulunur. Yeşil ve siyah olmak üzere kakule çeşitleri mevcuttur.

Bu “büyük hanım” 5 metreye kadar boylanabilir ve güzel yeşil yapraklar çıkarır. Ünlü kokulu tohumları barındıran küçük kapsüller, küçük beyaz çiçeklerinin içinde yer alır.

Bu kapsüllerin damıtılmasıyla parfümeride kullanılan kakule uçucu yağı elde edilir. Üretimi son derece yüksek miktarda işgücü gerektirdiğinden çok pahalı bir baharat söz konusudur.

Kakule’nin sağlığa faydaları

Kakule tohumları, ayurvedik tıpta (Hint geleneksel tıbbı) sindirime yardımcı olma, bulantıyı ve böbrek ağrılarını giderme gibi güçlü tonik özelliklere sahip olduklarını kanıtlamıştır.

Kakule tohumları ve özü ayrıca kahveye aroma katmak için de kullanılır (özellikle Arap ülkelerinde): bu amaçla kafeinin etkisini nötralize ettiği düşünülür. Çaya (lezzetli Chai Masala gibi), sıcak şaraba aroma katar ve İskandinav tatlılarında kullanılır. Romalılar kakuleyi zaten mutfakta kullanıyordu.

Kakule bazlı parfümler:

• Hermès’in Voyage‘ı
• Cartier’nin Déclaration‘ı

Kişniş

20-80 cm boylu, Orta Doğu kökenli otsu şemsiye bitkisi olan kişniş (Coriandrum Sativum bilimsel adıyla), bugün Avrupa ve Rusya’da yetiştirilmektedir. İnce yapraklı, küçük çiçekli ve büyük yuvarlak meyveli bu ot ağırlıklı olarak çayır ve tarlalarda bulunur.

Havuç ailesine ait olan kişniş “Çin maydanozu” ya da “Arap maydanozu” olarak da adlandırılır. Bu bitkinin yapraklar, tohumlar ve kökler dahil tüm bölümleri yenilebilir; ancak tatları farklıdır. Yapraklarının hafifçe anasonlu bir kokusu vardır; tohumların ve köklerin ise portakal kabuğu tadı bulunur.

Kişnişin Tarihi

Firavn mezarlarında kişniş izlerine rastlanmıştır. Orta Çağ’da ateşe bir tutam baharat atarak şeytanları uzaklaştırmak için de kullanılırdı. Şarlmanya onun bakterisit işlevi nedeniyle çok değer verirdi ve ardından kendisine afrodizyak özellikler atfedildi.

İkinci Dünya Savaşı sırasında ham ürünler kısıtlandığından, karnavallar gibi az sayıdaki şenlik anlarında kalabalığa konfeti gibi atılan, beyaz veya pembe şekerle kaplı kişniş tohumlarından oluşan “sugar drops” icat edildi.

Kişniş, köri’nin başlıca bileşenlerinden biridir; cin, chartreuse ve chili’ye de aroma katar. Kişnişin kokusu narenciyeye yakındır: çok yükselen, taze, limonsu ve biraz kafurludur. İşlenen kısmına göre (yapraklar veya tohumlar) olfaktif farklılıklar bulunur. Başlıca bileşeni, gülağacı kokusuyla ortak olan linaloldur.

Kişniş kokusu içeren parfüm örnekleri:

• Guerlain’in Héritage‘ı
• Jean Couturier’nin Gentleman Only‘si
• Jean Couturier’nin Intense‘i
• Jean Couturier’nin Coriandre‘ı

Pembe Biber ya da Pembe Meyveler

Pembe biber (botanik adıyla Schimus Molle) Güney Amerika’dan gelir ve 19. yüzyılda Mauritius adasına tanıtıldı. Sahte bir biber olup parfümeride üst notalarda çok kullanılmaktadır.

Gerçekten bir kalkış ve tazelik katarken aynı zamanda biberli bir ton da sunar. Damıtma veya süperkritik CO2 ekstraksiyonuyla elde edilir. Parfümeride bu baharat pek çok parfümde kullanılır ve kokusu narenciyeli notalarla muhteşem uyum sağlar.

Timut Biberi

Parfümcünün orgunu birkaç yıl önce zenginleştiren Nepal kökenli yeni bir biber ortaya çıkmıştır: Timur biberi ya da Timut biberi. Son derece ilginç greyfurt aksentleriyle bu bir “sahte biber”, Sichuan biberinin kuzenidir.

Zencefil

Bu baharat yüzlerce yıldır büyük beğeni görmektedir. Marco Polo tarafından Çin’de keşfedilmiştir. Zencefil, büyük bir tropikal bitkinin rizomunu oluşturur. Zaman zaman güçlü bir afrodizyak olarak kabul edilir.

Yükselen, taze, narenciyeli, gülümsü ve baharatlı bir notadır. Parfüme zaman zaman sabunsu bir his katabilir. Klasik damıtma, moleküler damıtma veya CO2 gibi ekstraksiyon yöntemine göre farklı kaliteler mevcuttur.

Zencefil, parfümcüler tarafından çok beğenilir ve özellikle şu parfümlerde kullanılmaktadır:

• Cartier’nin Déclaration‘ı
• Serge Lutens’in Five O’clock‘u
• Chanel’in Allure Homme sport Edition Blanche‘ı
• Roger Gallet’nin Eau de Gingembre‘ı
• Diptyque’in L’Eau‘su
• L’Artisan Parfumeur’ün Fou d’Absinthe‘i
• L’Artisan Parfumeur’ün Safran Troublant‘ı
• L’Artisan Parfumeur’ün Dzing‘i
• Guerlain’in Ginger Picante‘si
• Serge Lutens’in Baptême du Feu‘su

Ardıç Meyveleri

Botanik adı Juniperus communis olan ve Cupressaceae botanik ailesinden gelen ardıç meyveleri, Akdeniz Avrupa’sı kökenli bir çalı olan ardıcın meyveleridir; ancak Doğu Avrupa’da da çok yaygındır. Yoksul ve kuru topraklarda kendiliğinden yetişir; meyveleri damıtıldıktan sonra parfümeride kullanılan, sivri iğneli çalılar oluşturur.

Ayrıca lahananın turşusunu yapmak veya Cin (içinde başka baharatlar da bulunan: biber, tarçın, kişniş, ayrıca melek kökü, iris tozu, narenciye kabuğu veya meyan kökü gibi) üretim sürecinde de kullanılır.

Ardıç tarihçesi: Avrupa’nın bazı bölgelerinde ardıç, koruyucu bir rol üstlendiğine inanıldığından evlerin yakınına dikilirdi (hastalıkları, kötü ruhları, yılanları ve cadıları uzaklaştırma gücüne sahip olduğu düşünülürdü).

Koku Profili: Terpen konifer koku ailesine ait olan ardıcın, baharatlı ve biberli bir tatla birlikte çam aroması barındıran küçük siyahımsı meyveleri vardır. Bu aromalar aynı zamanda Cin kokusunu, odunsu, aromatik ve hafifçe reçineli notaları da çağrıştırır. Ardıç meyveleri parfümlere baharatlı, ince ve asil bir tat katar.

Bu baharat, Gin Lord Of Barbès gibi pek çok parfüme ilham kaynağı olmuştur.

Sıcak Baharatlar

Parfümeride kullanılan başlıca sıcak baharatlar şunlardır:

• Hindistancevizi ve macis (kabuğu)
• Tarçın ağacı
• Biberler
• Safran
• Piment meyveleri

Hindistancevizi

Hindistancevizi ağacının meyvesi yuvarlak, soluk sarı, kırmızı veya yeşil çizgilidir. Bu meyve olgunlaşınca patlar ve yoğun, yağlı, oval ve kahverengi bir fındık ortaya çıkar.

Bu fındık Macis adlı bir zarla korunur. Tıpta, kozmetikte, parfümeride veya mutfakta hem hindistancevizi hem de macisi kullanmak mümkündür; zira en fazla aroma bu zarda bulunur (uçucu yağı aracılığıyla Öjenol tarafından salgılanır).

Hindistancevizi tarihi: Yaşlı Plinius, iki baharat olan hindistancevizi ve macis (hindistancevizinin “göbek bağı” niteliğindedir) çıkarılabilen bir ağaçtan söz etmiştir. Hindistancevizi 12. yüzyılda şarap ve biralara aroma katardı. Uzun süre yetiştiriciliği Hollandalıların tekeli altında Molukkalar’da kaldı.

Bir deyişe göre hindistancevizi çalmak, onu ekmeden önce ölmek anlamına gelirdi. Sömürgecilik döneminde, yaklaşık 1800 yılında Fransa Hollanda hazinelerine el koydu ve hindistancevizi Pierre Poivre sayesinde bu baharatı yetiştirmeyi öğrendikleri tropikal İngiliz sömürgelerine gönderildi. Hindistancevizi çoğunlukla aşk ve güzellikle ilişkilendirilir.

Yetiştiriciliği ve hasadı: Myristicaceae ailesinden olan hindistancevizi, Endonezya, Malezya, Sri Lanka, Molukkalar veya Antiller’de kolayca bulunan, 7 metreye kadar uzayabilen tropikal bir ağaç olan hindistancevizi ağacından elde edilir. Hasat için yedi yıl beklemek gerekir ve 1 kg macis elde etmek için 5 kg hindistancevizi gerekmektedir.

Bu meyvelerin hasadı yılda üç kez yapılır (doğal olarak düşmelerini beklemek gerekmez, doğrudan toplanır).

Özellikleri: Bu baharatın sindirim, epilepsi veya antiseptik olarak kullanım açısından büyük faydaları vardır. Mutfakta yemeğe lezzet katmak amacıyla kullanılan ünlü “Quatre épices” in (Dört Baharat) bir parçasıdır. Ayrıca halüsinojenik etkisi vardır ve kolay bulunabilmesi ile düşük maliyeti nedeniyle zaman zaman uyuşturucu olarak kullanılmaktadır.

Rönesans döneminde Fernel, hindistancevizinin bedeni ve zihni güçlü biçimde uyardığına inanıyordu. Bu nedenle 18. yüzyıla kadar eczacılar tarafından Kodeks 1758’de hindistancevizi bazlı 24 preparat kayıt altına alınmıştı.

Karanfil ve hindistancevizinde bulunan Öjenol, metil-öjenol ve İzo-öjenol, IFRA (International Fragrance Association) tarafından sınırlı hatta yasaklanan moleküllerdir. Ylang-ylang ve gül özünde doğal olarak bulunurlar.

Koku profili: Baharatlı, kuru, sıcak ve derin notası, deri notasını, kafurlu medikal bir havayı, karanfil boyutunu ve topraklı bir notayı çağrıştırabilir.

Hindistancevizi şu parfümlerde yer almaktadır:

• Cacharel’in Pour L’Homme‘u
• Guerlain’in Vétiver‘i
• YSL’nin Opium pour Homme‘u
• Serge Lutens’in Tubéreuse Criminelle‘i

Tarçın

Lauraceae ailesinden olan Ceylon tarçın ağacı 10 ila 15 metre boyundadır. Kabuğu baharatlı olarak üretmek amacıyla yağmur mevsiminde hasat edilir. Tarçın esas olarak Sri Lanka, Seyşeller ve Madagaskar’da yetiştirilir. Sri Lanka tarçın ağacı, tatlı ve şekerli karakteri nedeniyle en çok tercih edilen çeşittir.

Tarihçe: Tarçın en eski baharattır. M.Ö. 5.000 yıl önce Çin’de kullanılmış ve altından bile daha değerli kabul edilmiştir. Kutsal Kitap’ta da tarçına atıflar yer almaktadır.

İşleme: Tarçın özü, kabuğun buharla damıtılmasıyla elde edilir; berrak, koyu kırmızı renkli bir sıvı elde edilir. Yapraklardan da uçucu yağ üretilir; böylece öjenole benzeyen baharatlı bir koku elde edilir.

Koku Profili: Tarçın baharatlı ve balzamiktir. Çok odunsu, hafifçe tatlı ve vanilyalı bir notadır. Sıcak, baIzamik, güçlü ve karanfile yakındır. Canlı ve duyusal bu baharat aynı zamanda pudralı ve biberlidir; evriminde yuvarlak bir yapıya bürünür. Keskin kokusu baharatlı çayı ve Noel tatillerinde hazırlanan bisküvileri çağrıştırır.

Kullanımı: Tarçın ayrıca gül, sümbül, müge, karanfil ve zambak gibi çiçeksi boyutların yeniden oluşturulmasında da kullanılır. Aynı zamanda eğrelti veya oryantal parfümlerdeki bazı notaları (balzamik notalar gibi) güçlendirmeye de yarayabilir. Orta notalarda kullanılabilir (sıklıkla alt notalarla bağlantı kurar).

Özellikleri: Tarçındaki antioksidanlar, osteoartriti ve kardiyovasküler hastalıkları önleyebilecek ya da hafifletebilecek anti-inflamatuar özelliklere sahiptir. Bu baharat, geniş spektrumlu güçlü bir antibakteriyal, antiviral, antifungal ve antiparaziter olarak etkili olan sinamik aldehit bakımından zengindir. Ayrıca tarçın bağışıklık sistemini güçlendirir.

Tarçın içeren parfümler arasında şunlar sayılabilir:

• Yves Saint Laurent’ın Opium‘u
• Chanel’in Égoïste‘i
• Serge Lutens’in Rousse‘u
• Tom Ford’un Black Orchid‘i
• Etat Libre d’Orange’ın Noël au Balcon‘u
• Dior’un Dolce Vita‘sı
• Diptyque’in L’Eau Lente‘i

Biber

Siyah, beyaz ve yeşil biber farklı çeşitlerden değil, farklı olgunlaşma derecelerinden kaynaklanmaktadır. Tüm bu biber taneleri aynı bitkiden gelir: Piper Nigrum. Biber tüketimi o kadar büyüktür ki bugün tüm diğer baharatların toplam tüketimine eşdeğerdir. Biber notası parfümeride çok kullanılır.

Özellikle şu parfümlerde yer alır:

• Caron’un Poivre Noir‘ı
• Caron’un Parfum Sacré‘si

Safran

Bir crocus çeşidinin stigmasından elde edilen safran, dünyanın en pahalı baharatıdır. “Kırmızı altın” olarak adlandırılan safranın parfümerideki kullanımı çok sınırlıdır; hatta alerjene yol açan bir bileşen olan safrol içerdiğinden yasak olabilir. Safranal adlı bir ikame maddesi artık kullanılmaktadır. Deri, baharatlı ve çok güçlü bir nota verir; özellikle ud bazlı parfümlerde ve Orta Doğu parfümerilerinde yer alır.

Safranal içeren parfüm örnekleri:

• L’Artisan Parfumeur’ün Safran troublant‘ı
• Jo Malone’un Saffron‘u
• Byredo’nun Black Saffron‘u

Piment Meyveleri

Bu ham madde Antillerden, başta Jamaika’dan gelmektedir. Yapraklar damıtılarak “piment yaprağı” elde edilir. İşlenen meyveler “meyve pimani” adlı bir ürün verir. Hindistancevizi, karanfil ve tarçın arasında yer alan baharatlı, sıcak ve karmaşık bir kokuya sahiptirler.

Bu parfümler piment meyveleriyle hazırlanmıştır:

• Guerlain’in Mitsouko‘su
• L’Artisan Parfumeur’ün Piment Brûlant‘ı

Diğer Baharatlar

Parfümeride kullanılan birkaç az bilinen baharat daha mevcuttur:

• Parfümcünün derin uzmanlık gerektirdiği kimyon.
• Edmond Roudnitska’nın Rochas’ın Femme‘inde kullandığı, onun çok değer verdiği bir baharat olan kişniş tohumu.
• Kokusu, gül ile birlikte Chanel’in Coco‘sunda, YSL’nin Opium‘unda, Clinique’in Aromatics Elixir‘inde, Dior’un Miss‘inde, Diptyque’in Tam Dao‘sunda ve Delacourte Paris’in Florentina‘sında bulunan “karanfil” notasını yaratmayı sağlayan karanfil.

Baharat karışımı içeren parfümler:

• Frédéric Malle’ın Noir épices‘i
• Hermès’in Paprika Brasil‘i
• Hermès’in Épices Marines‘i
• Hermès’in Voyage‘ı
• Guerlain’in Bois d’Arménie‘si