Sentez Çağı : Modern Parfümerinin Devrimi

Pek çok yeni doğal ürün, yaratıcı parfümcülerin özgün akorlarla ilerlemesine olanak tanımıştır. Örneğin: Guerlain’in Chamade‘ında ilk kez kullanılan frenk üzümü tomurcuğu (1970), Kanada çam iğnesi absolüsü, alg absolüsü, ökaliptüs absolüsü vb.

Her yıl yeni doğal ham maddeler keşfediyoruz ya da paçuli gibi klasikleri yeniden yorumlanmış biçimiyle yeniden keşfediyoruz: toprak ve yaşlı notalarından arındırılmış açık ya da çekirdek paçuli. Son zamanlarda bu mesleğe başladığımda düşünülemez olan güzel doğal meyveli notalar denedim: armut esteri, elma vb.

Sentez Hakkında Yanlış Bilgiler

• Geçenlerde ünlü bir mağazaya gittim ve «bu parfüm %100 doğal!» duydum. Bileşiminde ne olduğunu sorduğumda danışman benden leylak, müge ve frezya bahsetti (bkz. Sessiz ya da Alışılmadık Çiçekler).
• Pek çok kişi de sentetik ürünlerin «ucuz» olduğunu düşünür. Bu yanlıştır.
• Sentetik ürünler petrolden elde edilir (bu kısmen doğrudur: örneğin aldehitler) ancak pek çok molekül doğal ürünlerde tanımlanmıştır.

Biraz Tarih : Keşiflerin Kronolojisi

• 1833/34’te Dumas ve Peligot, tarçın esansından sinamik aldehiti izole etti.
• 1844’te Cahours, anason esansının ana bileşenini buldu: anetol.
• İngiliz kimyager William Henry Perkin, 1868’de tonka fasulyesinin koku veren ilkesi kumarin’i sentezledi.
• Kumarin, 1882’de Houbigant için yaratılan Fougère Royale‘de ilk kez kullanıldı.
• 1869’da, Après l’Ondée‘de kullanılan heliotropin’in keşfi; bu parfüm aynı zamanda 1887’de keşfedilen anizaldehit molekülünü de içerir.
• 1876’da kimyagerler Tiemann ve Reimer, vanilyini endüstriyel olarak üretti.
• 1880: Rus derilerde bulunan deri notalarının keşfi (kinolinler). Chanel, Guerlain ve pek çok başka markanın çeşitli Rus derisi versiyonlarını unutmayın.
• 1888’de Kimyager Baur, tokin miski’nden çok daha ucuz yapay bir misk üretti (sonuncusu artık yasak).
• 1889’da Guerlain’in Jicky‘si, deri ile benzersiz bir kimya yaratan pek çok doğal ürünün yanı sıra gerçek vanilya ve tonka fasulyesini güçlendirmek için ilk sentetik ürünleri kullandı: kumarin, vanilyelin ve linalol.
• 1900’lerde Moureu ve Delange, oktine ve metil heptine karbonatı keşfetti; menekşe (yaprak) notası.
• 1903’te Blaize ve Darzens, aldehitlerin yaratılmasına katkıda bulundu.
• 1908’de limon otu esansından yola çıkılarak hidroksitronehal oluşturuldu vb. Bu tarihte, Mitsouko‘da ilk kez kullanılacak olan şeftali notası yaratıldı.

Sentezin gerçek avantajları vardır: sentetik ürünler istenilen miktarlarda her an elde edilebilir. Doğal ürünler için bu çok daha belirsizdir: hasatlar kıtlığa uğrayabilir. Örneğin: İran’daki büyük deprem sırasında tüm galbanum hasatı yok oldu.

Sektörün Öncüleri

Piver Hanedanı

Her şey 1774’te Paris’te «A la Reine des Fleurs» adlı bir parfümeriyle başladı. Birkaç yılda XVI. Louis sarayının ve ardından yabancı sarayların resmi tedarikçisi olmayı başaran dinamik bir adam, Michel Adam bu mağazanın başındaydı.

Aile ruhu gereği oğlu 1799’da ona halefi oldu; ardından yerini bir yakın akrabaya, Pierre Guillaume Dissey’e ve daha sonra Louis Toussaint Piver ile başlayan Piver hanedanına bıraktı.

Bu girişimci adamların öncülüğünde L.T. Piver markası hızla büyüyerek dünya fethine çıktı. Muazzam bir başarının başlangıcıydı. İngiltere, Belçika, İspanya, Avusturya, Rusya ve Brezilya’da şubeler açıldı. 19. yüzyılda dünyada 100’den fazla L.T. Piver noktası bulunuyordu.

Paris’te pek çok perakende mağazası açıldı. En sadık müşteriler arasında Sarah Bernhardt’tan Bonaparte ailesine uzanan isimler yer aldı. Üretim tarafında Grasse’da çiçek işleme fabrikası ve Aubervilliers’da çeşitli kozmetik ürünler üreten başka bir fabrika kuruldu. 1926’da 1500 işçi günlük yaklaşık 50 ton ürün üretiyordu.

Georges De Laire ve Louis Roure

Georges De Laire, sentetik ürünler yaratan ilk sanayicidir: Heliotropin, Terpineol, Fenil Etil Alkol üreten bir Kimya fabrikası kurdu.

Claude Roure’un oğullarından biri olan Louis Roure, kimyayı Roure Evi’ne taşıyan ilk kişidir. Parfüm kompozisyonundaki değerini kabul ederek 1902’de Argenteuil’de sentetik ürünler fabrikası kurdu. Bu cesur adımın müşteri parfümcüleri korkutmaması için fabrikaya arkadaşı Justin Dupont’un adını verdi.

Dupont şirketi, 1905 civarında yaratılan iyononlar ve metiliyononun yanı sıra alfa amil sinamdehit, asetivenolle birlikte ünlü üretimlere sahip oldu.

1926’da organik kimyanın özgün ve çeşitlendirilmiş notalar sunduğunu anlayan müşteriler iki şirketin birleşmesine zemin hazırladı. Ambar, yasemin invar, Mugone, Neroli D, Rose JD, Tubéronal gibi sentetik bazlar şöhreti artırdı.

Justin Dupont tarafından geliştirilen etilvanilyelin, Jacques Guerlain’in Shalimar‘ı yaratmasına olanak tanıdı.

Vizyoner Yaratıcılar

Germaine Cellier

Bordolulu Germaine Cellier, Kimya eğitiminin ardından 1930’da Roure’a katıldı. Sentetik ürünlerden sorumlu tutuldu ve bu ürünleri overdos yoluyla cesurca kullandı. Poiret atölyesinden yetişmiş kendi evini kuran modacı Robert Piguet ile tanışması cesur bir yaratıma kapı araladı.

Korsanlar, gemiler, uzak maceralardan söz eden bu terziye 1944’te deri-chypré Bandit‘i yarattı; bu eserde 1% İzobutil Kinolinini cesurca kullandı: ünlü deri notası.

1954’te Pierre Balmain için hazırladığı Vent Vert‘e 8% galbanum koymaktan çekinmedi. Germaine Cellier, ilk büyük kadın parfümcüsüdür.

Léon ve Xavier Givaudan

1898’de Léon ve Xavier Givaudan, Zürih’te parfümeri için ilk sentez laboratuvarını açtı. 1905’te mükemmel olfaktif hafıza ve canlı hayal gücüne sahip genç bir kimyager olan Marius Reboul’u işe aldılar. Doğal ve sentetik ham maddeleri karıştırarak parfümlerin hazırlanmasını kolaylaştıran özgün bazlar yaratacaktı.

Sentezin parfümeriye girmesi, parfümcülük mesleğinin daha bilimsel, entelektüel, soyut ve sanatsal algılanmasına yol açtı. Parfümcü sanatçı oldu. Müzik gibi parfüm de zaman içinde açılır. Müzik notaları ile olfaktif notalar arasında koşutluklar kuruldu. Parfümcünün çalışma aletine ise org adı verildi.

Ernest Daltroff

Ernest Daltroff varlıklı bir Rus ailede doğdu. Fransa’ya göç ederek kimyager olan Daltroff, kardeşi Raoul Daltroff (ambalaj bölümünde çalışan) ile birlikte Caron Parfümleri Evi’ni kurdu. Çocukluğunda annesinin çoğunlukla kulağının arkasına parfüm damlatmasını uzun süre hatırladı.

1902’de Paris’te Rue Rossini’deki eski bir parfümeri olan Maison Emilia’yı satın alarak, eski bir şapkacı Félicie Wanpouille (1874-1967) ile iş birliği içinde moda cambazının adından esinlenen Maison Caron’a dönüştürdü. 1911’de Narcisse Noir‘ı yarattı. 1919’da ise Tabac blond‘u (ihracata yönelik çok seçkin parfümeri).

Daltroff, 1939’da anti-Yahudi zulümlerden kaçmak için Amerika Birleşik Devletleri’ne sürgüne gitmek zorunda kalınca ve evi tasfiye riskiyle karşılaşınca Félicie Wanpouille evi devraldı. Ölümüne kadar evi yönetti; uzun süre Madame Daltroff adıyla anıldı. Baccarat kristalinden pek çok parfüm şişesi tasarımı da yaptı.

François Coty

François Coty, doğal ve sentetik dengesini kurmasını bilen bir diğer büyük yaratıcıdır. Serüveni, parfümerinin Napoléon’u olarak da anılan, önemli bir başarı elde etmeden önce çöküşe uğrayan tutkulu bir adamın hikâyesidir. Hayatı, tıpkı onun gibi Korsika doğumlu, küçük yapılı ve muazzam bir başarının ardından görkemli bir çöküşe uğrayan Napoléon’unkine benzer.

Grasse’daki Chiris’te stajın ardından bu alana girdi. 1904’te Grands Magasins du Louvre’un alım müdürüne «Rose de Jacqueminot»unu sundu. Geri çevrilince öfkeyle şişeyi tezgâhlardan birine fırlattığı söylenir. Bu öfke anında açığa çıkan koku pek çok müşteriyi büyüledi ve ona parlak bir başarının yolunu açtı. Ertesi yıl iki büyük başarı: L’Ambre Antique ve özellikle Iralia, Diantine, portakal çiçeği, menekşe, yasemin, gül, karanfil etrafında inşa edilen L’Origan.

1917’de Guerlain’in daha önceki chyprelerinin ardından bir chypré yarattı: meşe yosunu, paçuli, yasemin, vetiver, sandal ağacı, bergamot, vanilyelin, kumarin akorundan oluşan Chypre parfümü.

Coty kendini Sanatçı, Sanayici, Teknisyen, Ekonomist, Finansçı ve Sosyolog olarak tanımlar. Tüm bu unvanlar kartvizitinde yer almaktadır.

30’lardaki kriz döneminde rüzgâr döndü. Üç tutkusu olan siyaset, gazetecilik ve borsa ile yıkıcı bir boşanma onun sonunu getirdi. Şatolar, metresleri, devasa bir servet biriktiren, yurt dışında iştirakleri kuran, basın patronu olan bu «parfümerinin Napoléon’u», ünlü hemşerisi gibi yoksul ve terk edilmiş olarak öldü.

Sonuç

• Sentetik ürünler, parfümcünün orguna doğal yollarla elde edilemeyen menekşe, leylak, zambak, müge, meyve vb. notalar ekledi.
• Sentez ayrıca orgu aldehitler gibi özgün notalarla zenginleştirdi.
• Dikkat: bazı sentetik ürünler, doğal ürünlerden çok daha pahalıdır.
• Sentez, parfüme kalıcılık ve sillage da kazandırdı.
• Doğal ürünler canlıdır ve fazladan bir ruh katar; sentetik ürünler ise daha doğrusal, istikrarlı olup doğallar gibi gelişmez. İdeal olan, büyük miktarda doğal tercih ederek ikisinin iyi bir kombinasyonudur.
• Hédione 1962 (Firmenich) gibi büyük keşifler (yasminden izole edilmiş), Dior’un muhteşem parfümünün yaratılmasını mümkün kıldı: Eau Sauvage.
• Damascenler 1970 (gülden izole edilmiş) (Firmenich), Nahéma ve Jardins de Bagatelle‘in yaratılması için ilk kez ustalıkla kullanıldı.
• Doğal sandal ağacına eklenen sandalore, Samsara‘nın yaratılmasına imkân tanıdı.
• Etil maltol 1969’da yaratıldı: Angel‘da ilk kez kullanılan ünlü karamel notası (liste uzayıp gidiyor).
• Her yıl yeni sentetik moleküller keşfedebiliyoruz (şu an yaklaşık 3000/4000 var) ve her yıl yeni doğal ham maddeler de keşfediyoruz (yaklaşık 1000).
• Tüm bu keşifler, Parfümerideki yaratıcılığın gelişimine, yenilenmesine ve zenginleşmesine katkıda bulunmaktadır.