Parfümeride Lavanta: Provence’ın Mavi Altını ve Aromatik Notalar

Lavantanın Yararları ve Tarihi

Tıbbi yararları antik çağdan beri bilinmekte olup mumyalamada kullanılan önemli bir bileşen olan lavanta, uzun zamandan beri çamaşırları parfümlemek için kullanılmıştır; adı Latince lavare (yıkamak) kelimesinden gelir. Çamaşırcı kadınlar lavantayı bolca kullanırdı. Hastalıkları güzel koku yoluyla etkisiz kılma vasfıyla veba döneminde de kullanılmıştır.

4 Hırsızın Sirkesi Efsanesi

Bu hikâye, veba salgınıyla yıkılan 17. yüzyıl Toulouse’una dayanıyor; 4 hırsız, ölümcül hastaların ve cesetlerin önünde durmaksızın enfekte evleri soymakta ve bu karanlık gezintilerden her seferinde sağ çıkmaktaydı. Yakalanıp idama mahkûm edildiklerinde, canlarının bağışlanması karşılığında vücutlarını kapladıkları gizemli bağışıklık sıvısının sırrını açıklamaları teklif edildi.

4 çapkın itiraf ederek sihirli tarifi ele verdi: kekik, lavanta, biberiye, adaçayı; sirkede macere edilmiş. Tüm vücudu ovalayarak şeytanın gönderdiği her türlü salgından sağ çıkabilirsiniz.

19. yüzyılda Maille adlı bir sirke damıtıcısı bu formülü ilaç ticaretine sokmak üzere tescil ettirdi; çok özelleştirilmiş bir yaklaşımla, rahibelere, rahiplere ve doktorlara önerilen bir ürün olarak piyasaya çıkardı. Aç karnına bir bardak suya bir kaşık damlatın, şakaklarınıza iyice sürtün ve sonra rahatlıkla hastalarınızı ziyarete gidin.

Geleneksel ve tıbbi kullanımlar

Migrenlerde, kamfor içerdiğinden soğuk algınlıklarında, böcek sokmalarına ve yılan ısırmalarına karşı hâlâ kullanılmaktadır. Köpekleri engerek yılanı tarafından ısırılan Alp avcıları lavanta toplayıp ezerek ısırılan hayvanlara sürer; zehir anında etkisiz hale gelir.

Dahili kullanımda: antiseptik, yara iyileştirici, romatizma karşıtı, migren giderici, kurt düşürücü, bakterisit, bronşit karşıtı, idrar söktürücü, kalp tonikleri, uykusuzluk, bit karşı etkili. Çay olarak sindirimi ve uykuyu destekler. Kokusu arıları cezbeder ve lavanta balı yapmak için bu nektarı toplarlar.

Botanik: Lavanta mı, Lavandin mi?

İnce lavanta ile melezi lavandin arasında önemli bir fark bulunmaktadır.

İnce Lavanta

Başlangıçta lavanta, hiçbir kültürün mümkün olmadığı vahşi arazilerde yetişiyordu. Mısırlılar tarafından tıbbi yararları nedeniyle zaten bilinen bu bitki, yüksek Provence’ın kuru topraklarında kendiliğinden yetişir.

18. yüzyılın ortasında, Grasse parfümerilerinin gelişimiyle birlikte aromatik madde talebi giderek arttı. O dönemde çiftçiler için yan gelir olan hasat (bir işçi günde 250 ile 300 kg lavanta topluyordu), o denli yoğunlaştı ki lavantanın kültürünü yapmak zorunlu hale geldi.

Yüksek Provence Alpleri’nde Valensole platosunda, Drôme’da Digne’nin güneybatısında ve Roanne vadisinin kalbinde, yani 600 metre rakımdan itibaren bulunur. Hasat temmuz ortasından başlar ve ağustosun ortasına kadar sürebilir.

Başlıca bileşenler: Linalil ve geranil eterler, geraniol, linalol, limonen, kamfor, kumarin, α-pinen, bütürik ve valeriyanik eterler. Koku kalitesini belirleyenin linalil yüzdesi olduğuna dikkat edilmelidir.

Lavandin (Melez)

Lavandin, lavanta ile aspikten elde edilen bir melezden ibaret olduğundan lavantadan çok farklı bir türdür (Lavandula Vera ile Lavandula Spica arasında çapraz geçiş).

Melez bu bitki yaklaşık 20. yüzyılda yaratıldı; 200 metre gibi düşük bir rakıma adapte olan bir çeşit. Sapı daha uzun, yaklaşık 50 ile 80 cm; alt kısımda yer alan iki yan dala sahip olmasıyla öne çıkar. Çiçekler genel olarak lavantanınkinden daha büyüktür.

Birkaç çeşidi mevcuttur: lavandin super, grosso, abrialis ve sumian. Hasat yöntemi yeşil ezilmiş sistemdir; saplar büyük traktörlerle toplanır, saplar ve yapraklar aynı gün distile edilir.

Koku: Lavantadan daha kamforlu, biraz odunsu, lavantadan daha az şık ve rafine olduğundan sabunlarda ve çamaşır yumuşatıcılarda kullanılır. Aromatik nota tonlarında benzer ancak daha az asil türler de vardır: aspik, hysope ve biberiye.

Üretim ve Güncel Zorluklar

Rusya’da, Bulgaristan’da, Avustralya’da lavanta bulunabilir; ancak daha büyük miktarlarda İtalya’da, İspanya’da ve elbette Fransa’da yetişmektedir. Fransa, lavantanın önde gelen tedarikçilerinden biridir.

Tehditler: Lavanta, güneyde «dépérissement» (çöküntü) olarak adlandırılan son derece bulaşıcı bir hastalık olan fitoplazma nedeniyle tehdit altında ve zaman zaman yok oluyor. Üç yılda lavanta zayıflar ve saman haline gelir. Bazı üreticiler etkilenerek hasatlarının yarısına kadar kaybedebilir; önceden çok etkili pestisitlerle tedavi ediliyordu, ancak artık arılara zarar vermemek adına bu yasaktır.

Artık yeni yöntemler mevcut; Grieppam ve Givaudan şirketinin yardımıyla böceklere dayanıklı, daha dirençli özel çeşitlerin sera altında yaratılması çalışmalarına girişildi; ilk denemeler çok umut verici sonuçlar verdi, bu nedenle iyimser kalmaya devam edebiliriz.

Esans ya da uçucu yağ distilasyon yoluyla elde edilir. Uçucu çözücülerle ekstraksiyonla lavanta absolutü de elde edilebilir. Lavanta hasat edilip iki ile üç gün kurutulduktan sonra distile edilir. Bu, bileşiminde yer alan kumarinik (içerdiği kumarinden dolayı) ve hafif amber tarafını öne çıkarma avantajı sağlar.

Dünyada Lavanta

Dünya genelinde, özellikle İngiltere’de sevilmektedir; buna karşılık Japonya’da tamamen bilinmemektedir. Japon kadınlar için bu koku çok egzotik bir UFO niteliği taşır, ama buharlaştırıcılarda ya da ortam nebülizatörlerinde kullanmaktan keyif alırlar.

Brezilya’da çok sevildiğini öğrendim. Portekizliler tarafından getirilen lavanta, Brezilya ürünlerinin yüzde 40’ında yer alır; Avrupa’da olduğu gibi çamaşır deterjanlarında, sıvı sabunlarda vb. kullanılmaktadır.

Bahia’da Lavagem do Bonfim adlı çok önemli bir dini şenlik vardır; bu şenlikte tüm şehre lavanta kokusu yayılır. Şenlik ocak ayında gerçekleşir; kiliseye gitmek için beyaz giysiler içinde ve lavanta kokusuyla bezeli baianas alayı yürüyüş yapar.

Parfümeride Lavanta: Fougère ve Modernlik

Şimdiye kadar klasik kolonyalarda, fougère ya da chypre veya şarki akorlarda bol bol kullanılmıştır. Lavanta, başka bileşimler deneme cesareti gösterilirse yeniden ilham kaynağı olabilir; örneğin iris, menekşe, heliotrope ve lavanta gibi tüm mor çiçekleri bir araya getirme fikri; neden olmasın, çikolata, meyan kökü ya da badem notasıyla ya da güneş notalarıyla birleştirilebilir.

Ayrıca şimdiye kadar daha çok erkek ya da unisex yorumunda işlenmiş olan lavanta gerçek anlamda kadınsı yorumuyla da oynabilir.

Lavanta içeren parfümler

• Jicky Guerlain
• Mouchoir de Monsieur Guerlain
• English Lavender Yardley
• English Fern Penhaligon’s
• Sagua Lavenda Puigseiva Alfazema
• Pour un Homme Caron
• Azzaro pour Homme
• Heritage Guerlain
• Lavender Palm Tom Ford
• Encens Serge Lutens
• Lavande Serge Lutens
• Le Mâle Gaultier
• Luna Rossa Prada
• Jersey Chanel
• Florentina Delacourte Paris