Parfüm Ekstraksiyon Yöntemleri: Çiçekten özüne
Bir parfüm, doğal ham maddelerden ya da sentetik ürünlerden yaratılabilir. Doğal ham maddelere gelince, uçucu yağı ya da özü çıkarmak için farklı yöntemler mevcuttur.
Parfüm yapımında farklı ekstraksiyon yöntemleri nelerdir?
İşte parfümerideki ham madde ekstraksiyon yöntemleri:
1. Doğal ürünler için:
- Distilasyon
- Uçucu çözücüyle ekstraksiyon
- Ekspresyon
- Enfloraj
- Head space
- CO2 veya sofact ile ekstraksiyon
2. Sentetik ürünler için:
Parfümcünün orgundaki ham maddeler
Parfümeride, parfümcünün kullanımına hazır 1.000 doğal ham madde ve 3.000 sentetik ham madde bulunduğunu hatırlatalım. Zevklerine göre parfümcü, uçucu yağ şişelerini düzenleyip sınıflandırmak için kullanılan mobilya olan parfüm orguna koymak üzere doğal ya da sentetik, yaklaşık 1.000 ham madde seçer.
Yasa mevzuatı giderek katılaşırken, her yıl yeni ham maddeler keşfedilip ticarileştirilmekte; bir kısmı ise kaybolmaktadır.
1. Ekspresyon (Soğuk Ekstraksiyon)
Ekspresyon, 19. yüzyılda başlayan oldukça eski bir ekstraksiyon yöntemidir. Narenciyelerin (“zest” ya da “epikarpler” olarak da adlandırılan) kabuklarında bulunan uçucu yağı (ya da özü) kazanmayı sağlayan mekanik bir işlemdir.
Bu işlem türü yalnızca narenciyeler için uygulanır (bkz. Ekspresyon). Bergamot zestlerinden özü çıkarmak için kullanılan yöntem esasen mekanik bir kazıyıcıdan oluşan pelatrice (pelleyici) makinesidir; santrifüjlerin desteğiyle birlikte. Portakallar için ise meyvenin tamamı preslenir.
Geçmişte narenciye kabuklarından ekstraksiyon için farklı yöntemler mevcuttu:
- Sünger yöntemi (meyvelerin iç kısmını boşaltmak ve kabuktan özü emici süngerlerle çıkarmak).
- Kaşık yöntemi (bir kaşık yardımıyla narenciye kabuklarını kazıyarak özü toplamak).
2. Distilasyon
Antikçağdan itibaren uygulanan bu ekstraksiyon yöntemi, 8. yüzyıldan itibaren Arap medeniyetinde geliştirilmiştir. Distilasyon bugün geleneksel parfümerinin temel tekniğidir.
Bu yöntem belirli çiçek yapraklarını, tohumları, kabukları, yaprakları ve kökleri işlemeyi mümkün kılar. Ancak parfümerinin tüm ham maddeleri distilasyonla işlenemez.
Isıtarak ve soğutarak ürünleri ayırmak için tasarlanmış bir cihaz olan alambic (imbik), portakal çiçeği ve gül söz konusu olduğunda hem uçucu yağı (ya da özü) hem de çiçek suyunu elde etmeye yarar.
3. Enfloraj
İki tür enflorajın var olduğunu hatırlayalım: soğuk ve sıcak.
Enfloraj tekniği Antikçağdan beri uygulanmakta olup 18. yüzyılın başından itibaren yaygın biçimde kullanılmaktadır. Zamanında son derece yaygın olan bu yöntem, Fransa’nın güneyindeki Grasse’ta geliştirilmiştir. Ancak teknik, uçucu çözücüyle ekstraksiyon yönteminin güvenilir hale geldiği 1930’lu yıllarda terk edilmiştir.
Enfloraj, çiçekleri yağlı bir maddeye gömerek ahşap çerçeveli levhalar üzerine yerleştirmeyi ya da 40-50 derece sıcaklığa ısıtılmış yağda macere etmeyi içerir. Kullanılan yağ, ham maddelerin kokularını emer ve “pomatların absolüsü” adı verilen çok değerli ve pahalı bir ürün elde etmeyi mümkün kılar.
Günümüzde Grasse’ta bazı küçük üreticiler enfloraj faaliyetini yeniden başlatmaktadır; ancak bu son derece gizli kalmakta ve büyük evlere ayrılmaktadır.
4. Uçucu Çözücüyle Ekstraksiyon
Uçucu çözücüyle ekstraksiyon, bitkinin kokulu bileşenlerini bir çözücüde çözündürmeyi ve ardından buharlaştırmayı içerir. Enflorajın yerini alan bu yöntem, 19. yüzyılda gerçek anlamda işlevsel hale gelmiştir.
“Ekstraktör” adı verilen büyük bir kazana çiçeklerin daldırılmasını içerir. Ekstraktör kapatıldıktan sonra içerik, bitki moleküllerini sürükleyen etanol, hekzan ya da benzen gibi bir çözücüye daldırılır. Mümkün olduğunca fazla koku bileşeni yakalamak için üç yıkama gerekir.
Eklde edilen ürün absolü olarak adlandırılır. Değerli konkreyi elde etmek için alkol ile yıkanır (bkz. Çözücüyle Ekstraksiyon).
5. Süperkritik CO2 Ekstraksiyonu (Sofact)
Bu ekstraksiyon yöntemi, mevcut en yeni olanıdır. Ham maddenin kokusunu olabildiğince hassas biçimde yeniden üretmeyi sağlar. Çözücü kullanılarak gerçekleştirilen temiz ve nazik, modern bir teknolojidir (bkz. CO2 Ekstraksiyonu).
Bu teknik, ham maddenin doğal kokusuna çok yakın bir absolü elde etmeyi sağlar; ham madde çok az ısıtılır ve hiçbir kalıntı bırakmaz. CO2 ile işlenen ürünler lüks ürünler olarak kabul edilir.
6. Sentez Molekülleri
Modern parfümeri 19. yüzyılın sonunda doğmuştur. O dönemde parfümcüler formüllerine sentetik bileşenler eklemeye başlamışlardır. Bu, parfümcünün paletini genişletmiş, daha fazla yaratıcılık sunmuş ve daha soyut koku biçimleri elde etmeyi mümkün kılmıştır.
İki tür sentetik ham madde mevcuttur:
- Yalnızca kimyasal tepkimeler yoluyla elde edilen sentetik ham maddeler.
- Doğal ürünlerden kaynaklanan izolatlar.
Sentetik moleküllerin pek çok avantajı vardır:
- Parfümcüye daha fazla yaratıcılık sunarlar.
- Parfümcünün paletini zenginleştirir ve parfüme soyutlama katar.
- Sillage’ı artırmaya yarar.
- Doğanın yetersiz kaldığı durumlarda (örneğin meyveler, menekşe, muguet vb.) doğanın yerini alırlar.
- Parfüme istikrar kazandırırlar.
- Doğal ürünleri yüceltirler.
7. Head Space (Baş Boşluğu) Tekniği
Head space ya da “baş boşluğu” tekniği, bir ham maddenin doğal kokusunu yeniden oluşturmayı amaçlar (bkz. Head Space).
Amaç, bir çiçek gibi canlı bir ham madde üzerindeki taze molekülleri yakalamak ve laboratuvarda kromatografik analiz dahil çeşitli ekipmanlarla analiz etmektir.
Daha sonra en ilginç ya da en kolay yeniden üretilebilir moleküller seçilerek bu analizin bir “kopyası” yapılır. Head space yöntemi, bir ormanın ya da bir plajın atmosferi gibi daha karmaşık ve özgün kokuları analiz etmeyi de mümkün kılar.
Ayrıca nadir kokuları analiz edebilen ve head space tekniğiyle eşdeğer sayılabilecek “jungle essence” adlı bir yöntem de mevcuttur.
Parfüm bilgisini derinleştirmek için
Sylvaine Delacourte ayrıca aşağıdaki konularda parfümeri ve parfüm bileşimine adanmış kapsamlı bir rehber sunar:
